Wat herbouw je eerst

Waarom dit telt

Als de eerste maanden voorbij zijn, is er genoeg te doen voor honderd jaar en genoeg handen voor een fractie daarvan. Elk uur aan een windmolen is een uur dat niet naar een latrine of een moestuin gaat. Een verkeerde volgorde kost levens. In grote Amerikaanse steden verklaarde schoon water, door filtratie en chlorering, volgens Cutler en Miller bijna de helft van de daling van de sterfte in het begin van de twintigste eeuw, en ongeveer driekwart van de daling bij zuigelingen. Bouw dus eerst wat doden voorkomt, dan wat werk bespaart, en houd ondertussen de kennis levend.

Eerst doen

1. Maak een lijst: mensen en wat ze kunnen, water, voedsel, brandstof, gereedschap (15.07 Voorraad beheren).
2. Schrijf op waaraan mensen de laatste drie maanden ziek werden en stierven. Daar begin je.
3. Geef elk plan punten met de afwegingstabel hieronder, samen met de groep.
4. Werk aan niet meer dan drie grote projecten tegelijk wordt getoetst.
5. Repareer en onderhoud wat er is, voordat je iets nieuws bouwt.
6. Schrijf ook op wat je bewust niet doet, en waarom.

Wat je nodig hebt

• Een kaart van je gebied (14.05 Een lokale kaart maken).
• Het veldboek en de registers (16.02 Waarnemen en meten).
• Een lijst van vaardigheden per persoon en een lijst van onderdelen (10.12 De onderdelenbibliotheek).
• Een manier om samen te besluiten (15.03 Besluiten nemen).
• Eén eigenaar per project. Een project zonder naam gebeurt niet.

Werkwijze

Zes gebieden, in deze volgorde

Dit gaat over maanden en jaren. De volgorde voor de eerste uren en dagen staat in 01.11 De volgorde van overleven.

De volgorde zegt waar je eerste uren heen gaan. Ze zegt niet dat de laatste moet wachten tot de eerste klaar is. Onderwijs kost een uur per dag en kan op de eerste dag al beginnen.

Water en sanitair. Het doel van Sphere is minstens 15 liter per persoon per dag voor drinken, koken en hygiëne, met een tappunt binnen 500 meter. De WHO telt jaarlijks 1,4 miljoen doden door slecht water, sanitair en hygiëne, waarvan 564 000 door onveilig sanitair. Les in handen wassen verlaagt diarree in een gemeenschap volgens de CDC met 23 tot 40 procent. Voedsel. Ongeveer de helft van de wereldbevolking hangt voor voedsel af van synthetische stikstofmest: ramingen lopen van 40 tot 50 procent en zijn onzeker. Reken dus op lagere oogsten, meer werk en meer land per mens wordt getoetst. Bouw de bodem op met compost, mest en vlinderbloemigen (13.02 Bodemleven en compost). Toen Cuba na 1990 het grootste deel van zijn olie en veel voedselimport verloor, viel de voeding sterk terug en stapte het land over op stadslandbouw, fietsen en paard en wagen wordt getoetst. Cuba had wel een staat, handel en kennis. Jij misschien niet. Zorg. De WHO noemt de meeste moedersterfte te voorkomen, en ongeveer driekwart komt door vijf complicaties, zoals zware bloeding en infectie. Een opgeleide hulp bij de bevalling kan het verschil maken, maar veel van wat daar nodig is, kun je zonder ziekenhuis niet geven wordt getoetst. Leid dus mensen op zolang er nog iemand is die het kan leren (06.10 Zorg in de gemeenschap). Energie. Rook van koken doodt ook: de WHO schat 2,9 miljoen doden per jaar door huishoudelijke luchtvervuiling. Een kachel met rookafvoer of een raketkachel is dus zorg, geen luxe (05.11 Een raketkachel bouwen). Stroom gaat eerst naar licht, radio en een pomp, niet naar gemak (08.08 Verlichting, 10.04 De 12 volt standaard). Onderwijs. Volgens INEE, de standaard voor onderwijs in crises, heeft iedereen ook tijdens een noodsituatie toegang tot onderwijs nodig, in een omgeving die bescherming biedt. Wie niet leert lezen, kan dit boek straks niet gebruiken.

Wanneer de volgorde schuift

De afwegingstabel

Geef elk project 0 tot 3 punten per vraag. Tel de punten bij Levens drie keer. Dit is een hulpmiddel om samen te praten, geen rekenmachine wordt getoetst.

Hieronder een voorbeeld met verzonnen punten:

Maximaal zijn er 27 punten. Regels bovenop de som:

• Heeft een plan 0 bij Risico, dan start het alleen met iemand die het vak kent.
• Heeft een plan 0 bij Onderhoud, dan vraag je je af wat er gebeurt als het stuk gaat.
• Heeft een plan 0 bij Levens en is er nog iets wat wel levens redt, dan wacht het.
• Herhaal de tabel elk seizoen. Punten veranderen als er iets klaar is.

Technologieën die elkaar nodig hebben

Bijna niets staat op zichzelf. Kijk eerst naar wat een project nodig heeft, en wat het mogelijk maakt.

Drie lessen volgen uit dit soort tabellen:

1. Brandstof is de knoop. Kalk, smeden, houtskool, koken, glas, alcohol: alles eet hout. Reken uit wat je bos aankan, en plant bij (13.08 Bomen en boomgaarden, 05.15 Bijl, zaag en brandhout). Nederland heeft weinig bos, dus hier telt dit dubbel wordt getoetst.
2. Gereedschap maakt gereedschap. Een goede werkplaats, een vijl, een draaibank en een smidse maken alles daarna goedkoper (12.10 Een werkplaats bouwen, BR.16 Een draaibank op voetkracht en een autowiel).
3. Meten en schrijven liggen onder alles. Zonder maten en aantekeningen kun je niet herhalen wat lukte (16.04 Eenheden en standaarden, 16.03 Experimenten documenteren).

Wat lang duurt, begint vroeg

De punten in de tabel bevoordelen snelle projecten. Daarom is er een uitzondering: dingen die jaren nodig hebben, begin je klein op tijd.

• Fruit- en notenbomen en hakhout. Die dragen pas na jaren wordt getoetst.
• Leerlingen bij de laatste vakmensen: arts, verloskundige, smid, boer, monteur. Een vak leer je niet in een maand.
• Zaadvoorraad van rassen die het lokaal doen.
• Lezen en rekenen van kinderen.
• Vaardigheden die nu nog niet nodig zijn, zolang de voorraad er is. Maak zeep, terwijl je nog zeep hebt. Oefen voor de voorraad op is, en niet erna.

Sloop en terugwinnen geven je tijd (10.03 De eerste honderd dagen van het terugwinnen). Metaal en glas liggen er nog decennia, maar brandstof, rubber en medicijnen bederven wordt getoetst. Gebruik die tijd om vaardigheden op te bouwen.

Wat je bewust niet herbouwt

Een lijst van wat je niet doet, spaart meer werk dan elke uitvinding.

Ook wat in de oude wereld niet deugde, hoef je niet terug, zoals gedwongen werk. Bespreek dat als groep (15.01 Afspraken maken). De Nederlandse overheid (NCTV) waarschuwt dat essentiële diensten steeds meer verweven zijn, zodat één verstoring snel gevolgen heeft voor andere. Bouw daarom klein, los van elkaar en repareerbaar. Ook dat is een keuze.

Besluiten en bijhouden

1. Schrijf elk project op: doel, eigenaar, wat het kost, wanneer klaar, wanneer je stopt.
2. Probeer klein voordat je groot bouwt (16.03 Experimenten documenteren).
3. Maak elk seizoen de balans op: wat is klaar, wat vraagt onderhoud, wat stopt?
4. Reserveer tijd voor onderhoud. Elk nieuw project maakt het werk blijvend groter (12.09 Onderhoud plannen).
5. Laat de lijst openbaar hangen, ook de lijst met wat je niet doet.

Zie voor de planning op langere termijn 16.09 Langetermijnplanning en 16.10 Opnieuw beginnen.

Zo weet je dat het werkt

• Minder mensen krijgen diarree en andere infecties, en dat staat in je register. Afwezigheid van ziekte bewijst nog niet dat water veilig is, dus blijf behandelen (02.01 Water drinkbaar maken).
• Iedereen krijgt minstens 15 liter water per dag, binnen loopafstand.
• De oogst haalt de winter, en er blijft zaad over.
• Elk vak heeft minstens twee mensen, en iemand die het leert.
• Je weet per project wie het trekt en wanneer het klaar is.
• Kinderen krijgen elke week les.

Zo weet je dat het misgaat

• Er zijn tien projecten en geen enkele is klaar: stop er zeven en maak er drie af.
• Het leukste werk krijgt de meeste uren: leg de tabel op tafel en laat de punten spreken.
• Iets nieuws is gebouwd en het oude valt stil: zet onderhoud boven nieuwbouw.
• Het bos raakt op, of de put zakt: stop projecten die hout of water vreten en reken opnieuw.
• Er sterven nog steeds mensen aan water of diarree terwijl er aan stroom wordt gewerkt: alles terug naar gebied 1.

Als je iets mist

Achtergrond

Voor deze volgorde bestaat geen proef: nooit eerder heeft iemand dit gecontroleerd getest. Hij komt uit drie soorten kennis. Ten eerste de geschiedenis van volksgezondheid: schoon water en sanitair behoren tot de grootste levensredders wordt getoetst. Over de precieze omvang is discussie: op het artikel van Cutler en Miller zijn commentaren gekomen. Ten tweede de minimumnormen van humanitaire hulp, met water, sanitair en voedsel vooraan wordt getoetst. Ten derde de logica van afhankelijkheid: wat veel andere dingen mogelijk maakt, moet eerst. Waarom niet alles herbouwen? De moderne wereld is geen verzameling losse uitvindingen, maar één groot netwerk van fabrieken, mijnen en vakmensen. Een los onderdeel kun je nabouwen. Het netwerk niet. Maar je weet al wat een ziektekiem is, en dat is veel waard. Bewijs: schoon water en sanitair verlagen sterfte A (veel onderzoek en WHO), de precieze aandelen uit Amerikaanse steden B. Handen wassen met zeep B. Rook verminderen B. Rangorde van de zes gebieden C. Afhankelijkheidstabel C (eigen analyse op basis van dit boek). Puntenstelsel D (hulpmiddel zonder bewijs). Voorbeeld van Cuba C (naslag, onderling afwijkende cijfers, geen scenario zonder staat).

Volgende niveau

Maak met buurgroepen een gezamenlijke lijst, en verdeel vakken over dorpen: één smidse, één school, één plek met zaad (13.13 Een lokaal voedselsysteem). Plan voor tien jaar (16.09 Langetermijnplanning). Zet een regionale bibliotheek op (16.08 Een bibliotheek opbouwen). Bepaal hoe je handel en grote werken weer toelaat als de wereld groter wordt (16.10 Opnieuw beginnen).

Controlelijst

• Ik weet waaraan mensen in mijn groep ziek worden en sterven, en werk daar eerst aan.
• Ik zet water en sanitair voor elk project dat alleen gemak geeft.
• Ik vergelijk plannen met de afwegingstabel, samen met de groep.
• Ik werk aan maximaal drie grote projecten tegelijk.
• Ik begin vroeg met bomen, leerlingen en onderwijs.
• Ik reken vooraf uit hoeveel hout en water een project vraagt.
• Ik houd een lijst bij van wat we bewust niet doen.
• Ik zorg dat elk vak bij minstens twee mensen ligt.

Verantwoording

• Cutler en Miller: The Role of Public Health Improvements in Health Advances (NBER, 2004): schoon water verklaart bijna de helft van de sterftedaling in grote steden, driekwart bij zuigelingen; de pagina meldt commentaar op het onderzoek.
• Sphere: Water supply, access and water quantity: 15 liter per persoon per dag, maximaal 500 meter tot een tappunt.
• WHO: Sanitation: 1,4 miljoen doden door water, sanitair en hygiëne, 564 000 door onveilig sanitair.
• CDC: Clean Hands, Facts and Stats: 23 tot 40 procent minder diarree.
• WHO: Household air pollution: 2,9 miljoen doden in 2021, oorzaken en wat helpt.
• WHO: Maternal mortality: de meeste sterfte is te voorkomen, vijf complicaties voor ongeveer 75 procent, rol van bekwame hulp.
• WHO: Lead poisoning: geen veilig niveau, bronnen zoals verf, leidingen, glazuur en recycling.
• Our World in Data: How many people does synthetic fertilizer feed?: ramingen van 40 tot 50 procent, onzekerheid, met Erisman en Smil als onderliggende bronnen (die zelf niet ingezien).
• NCTV: Vitale infrastructuur: essentiële diensten zijn verweven, en één verstoring raakt andere.
• INEE: Minimum Standards for Education: onderwijs tijdens crisis, beschermende leeromgeving.
• Wikipedia: Special Period: Cuba na 1990, olie, calorieën, stadslandbouw, fietsen (algemene naslag met onderhoudswaarschuwingen; de cijfers spreken elkaar deels tegen).

De verwijzing naar het aandeel van Nederland onder zeeniveau volgt 02.14 Hoogwater, dijken en gemalen, dat dit getal ook als te toetsen markeert. De afhankelijkheidstabel en de lijst van wat je niet herbouwt zijn eigen analyse op basis van hoofdstukken in dit boek. Het puntenvoorbeeld is verzonnen. Het boek The Knowledge van Lewis Dartnell over dit onderwerp heb ik niet ingezien. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: het maximum van drie projecten, lagere oogsten zonder kunstmest in cijfers, het voorbeeld van Cuba, het puntenstelsel, de grenzen van bevallingszorg zonder ziekenhuis, de grootte van de winst door water en sanitair, de opbouw van de humanitaire normen, de verschuiving in steden, de hoeveelheid bos in Nederland, de tijd die bomen vragen, wat bederft, de onhaalbaarheid van kunstmest en raffinage, en de uitspraak over polders. De hele rangorde is een redactionele keuze, geen meetresultaat. Getoetst door: nog niet.