Zeep maken

Waarom dit telt

Handen wassen met zeep is de goedkoopste bescherming tegen diarree, wondinfecties en luchtweginfecties die er bestaat wordt getoetst; volgens de CDC vermindert voorlichting over handen wassen diarree met 23 tot 40 procent. Zonder aanvoer is de zeep in huis binnen maanden op. Zeep is niets anders dan vet dat met loog heeft gereageerd, en vet en loog heb je: reuzel en talg van het slachten, olie uit de voorraad, as uit de kachel. Dit hoofdstuk leert je zeep maken die schoonmaakt zonder je huid te verbranden. Het geheim is niet het recept, maar de weegschaal.

Eerst doen

1. Lees 11.01 Veilig werken met stoffen. Bril, handschoenen, lange mouwen, buiten of met doortocht, een emmer water naast je, kinderen weg.
2. Weeg het vet op de gram. Reken de loog uit met de verzepingswaarde van dat vet en trek 5 procent af. Weeg de loog op de gram.
3. Giet de loog bij het water, nooit andersom, roer, en laat afkoelen tot handwarm.
4. Meng loogwater en vet bij ongeveer dezelfde temperatuur en roer tot "spoor": het mengsel laat een streep zien als je er een lepel doorheen haalt.
5. Giet in een vorm, dek af, laat een tot twee dagen staan, snijd, en laat vier tot zes weken rijpen op een luchtige plek. wordt getoetst
6. Test met pH-papier voordat iemand de zeep gebruikt. Boven 10 is hij niet klaar. wordt getoetst

Wat je nodig hebt

• Een weegschaal die op 1 gram weegt. Dit is het belangrijkste gereedschap. Zonder weegschaal maak je alleen zachte zeep met de kookmethode.
• Vet: olijfolie (ook de goedkoopste of oude, geen ranzige), reuzel van varken, talg van rund, schaap of geit, of een mengsel. Vet smelt je zelf uit en zuivert je in 04.15 Vet uitsmelten; het moet schoon en ongezouten zijn wordt getoetst.
• Loog: natronloog (natriumhydroxide, 98 tot 100 procent zuiver, bijvoorbeeld gootsteenontstopper waarop alleen natriumhydroxide staat) voor harde zeep; kaliloog (kaliumhydroxide) of asloog voor zachte zeep (11.03 Loog uit houtas).
• Zacht water: regenwater of gedestilleerd water (02.03 Regenwater opvangen als drinkwater). Hard water geeft vlokken en minder schuim wordt getoetst.
• Een pan van roestvrij staal of email van minstens 3 liter voor 1 kilo vet; een kan van glas of hittebestendig plastic voor het loogwater. Nooit aluminium (09.05 Metalen herkennen).
• Een lepel of garde van roestvrij staal of hard plastic, twee thermometers (of één, en geduld), pH-strookjes.
• Een vorm: een houten kistje of melkpak met bakpapier of een plastic zak erin, een handdoek om af te dekken.
• Bril, nitril- of rubberhandschoenen, schort, een emmer van 10 liter schoon water.
• Een boekje om per partij op te schrijven wat je deed (16.03 Experimenten documenteren).

Werkwijze

Wat zeep is en waarom je weegt

Vet bestaat uit vetzuren die aan glycerol vastzitten. Loog breekt die binding en bindt zich aan de vetzuren: dat is zeep. De glycerol blijft in de zeep en maakt hem zacht voor de huid. Elke gram vet heeft een vaste hoeveelheid loog nodig om volledig te verzepen; dat getal heet de verzepingswaarde. Te weinig loog: de zeep is vettig en wordt ranzig. Te veel loog: er blijft loog over en de zeep brandt op de huid. Het verschil zit in grammen, daarom weeg je. Schatten met kopjes en lepels is de oorzaak van bijna alle brandende huiszeep. Zeepmakers trekken bewust 5 procent van de loog af ("superfat" of loogkorting), zodat er zeker geen loog overblijft en een beetje vet de huid verzorgt. Minder dan 3 procent korting is riskant; meer dan 10 procent geeft zachte, snel ranzige zeep. wordt getoetst

De verzepingswaarden en de rekensom

De waarden hieronder komen uit gangbare verzepingstabellen voor zeepmakers en zijn in gram loog per gram vet. Verschillende tabellen verschillen een paar duizendsten; neem altijd één tabel en gebruik die consequent, en kies bij twijfel de laagste waarde.

De rekensom voor harde zeep:

1. Weeg elk vet apart. Voorbeeld: 700 gram olijfolie en 300 gram rundertalg.
2. Vermenigvuldig elk vet met zijn waarde: 700 × 0,135 = 94,5 gram en 300 × 0,140 = 42 gram. Samen 136,5 gram natronloog voor volledige verzeping.
3. Trek 5 procent af: 136,5 × 0,95 = 129,7 gram. Weeg 130 gram natronloog af.
4. Water: tussen 2 en 2,5 keer het gewicht van de loog, hier 260 tot 325 gram; neem 300 gram wordt getoetst. Meer water maakt het mengen makkelijker maar de zeep droogt langzamer. Alleen olijfolie, 1000 gram: 1000 × 0,135 × 0,95 = 128 gram natronloog, 300 gram water. Alleen reuzel, 1000 gram: 131 gram. Alleen talg, 1000 gram: 133 gram. Voor zachte zeep met gekochte kaliloog reken je met de KOH-kolom. Gekochte kaliloog is meestal maar 90 procent zuiver: deel het resultaat dan door 0,9. Voorbeeld olijfolie 1000 gram: 1000 × 0,190 × 0,95 = 180,5 gram zuivere KOH, dus 200 gram van 90 procent wordt getoetst. Staat de zuiverheid op het etiket, gebruik die. Dit is precies wat een zeepcalculator doet. Heb je er nog een op een telefoon of computer: reken na, print de uitkomsten van je vaste recepten uit en bewaar ze bij de weegschaal (16.04 Eenheden en standaarden). Met asloog kun je niet rekenen, want je kent de sterkte niet. Daarvoor is de kookmethode verderop.

Koud proces: stap voor stap

1. Zet alles klaar en weeg vet, loog en water af. Schrijf het op.
2. Giet de loog in een dunne straal bij het water, buiten, roerend, met je gezicht weg van de kan. wordt getoetst Het water wordt heet, tot ver boven 60 graden wordt getoetst, en dampt; blijf uit de damp. Laat afkoelen.
3. Smelt talg of reuzel in de pan op een zacht vuur en voeg de olie toe. Laat afkoelen.
4. Meng als beide tussen 35 en 45 graden zijn, ongeveer handwarm wordt getoetst. Zonder thermometer: de kan en de pan voelen beide net warm aan de buitenkant.
5. Giet het loogwater in een dunne straal bij het vet, roerend. Nooit het vet bij de loog.
6. Roer gelijkmatig. Na 10 tot 60 minuten wordt het mengsel dikker als dunne pudding en laat een lepel een spoor achter op het oppervlak dat niet meteen wegzakt. Olijfolie alleen kan een uur of langer duren; talg en reuzel gaan sneller wordt getoetst.
7. Giet in de vorm, dek af met een plank of folie en wikkel er een handdoek omheen. De zeep wordt vanzelf warm; dat hoort.
8. Na 24 tot 48 uur is de zeep stevig genoeg om te snijden. Draag handschoenen: hij is nu nog bijtend.
9. Zet de stukken met ruimte ertussen op een rek op een droge, luchtige plek, uit de zon. Keer ze om de week.
10. Rijpen: vier tot zes weken (Michigan State University Extension noemt drie tot zes weken). wordt getoetst In die tijd verdampt water, wordt de zeep hard en zakt de pH.

Zachte zeep met asloog: de kookmethode

Asloog is te zwak en te onzeker om koud te mengen. Je kookt.

1. Maak sterke asloog: het ei drijft met een plek van 2 cm boven water (11.03 Loog uit houtas), of giet twee keer door verse as.
2. Smelt 1 kilo talg, reuzel of olijfolie in een grote roestvrijstalen of gietijzeren pan, buiten, op een vuur dat je kunt regelen. De pan hoogstens voor een derde vol.
3. Giet langzaam asloog erbij, ongeveer evenveel als vet om mee te beginnen wordt getoetst, en roer.
4. Laat zacht koken en roer vaak. Het mengsel schuimt eerst, wordt troebel, en na een tot enkele uren dik en draderig, als honing. Kook het niet droog; giet zo nodig warm water erbij.
5. Test: laat een lepel zeep op een koud bord afkoelen. Ligt er een laagje los vet bovenop, dan is er te weinig loog: giet meer loog erbij en kook door. Prikt de zeep op de rug van een gehandschoende hand of op pH-papier boven 11, dan is er loog over: voeg wat vet toe en kook door wordt getoetst.
6. Klaar is de zeep als ze dik is, geen vet afscheidt en op pH-papier 9 tot 10 wijst na afkoelen.
7. Schep in potten. Dit is zachte zeep: bruin tot grijs, smeerbaar, voor de was en voor handen. Harder maken kan door in de laatste fase een paar handen zout erdoor te roeren (11.06 Zout winnen): de zeep klontert en drijft, je schept hem af en laat hem uitlekken. Het zout zet een deel van de kaliumzeep om in natriumzeep. Het wordt nooit zo hard als winkelzeep wordt getoetst.

Uitharden, rijpen en de loogtest

• Zeep is pas veilig als de loog op is en het water weg is. Koud geroerde zeep heeft daarvoor vier tot zes weken nodig. Gekookte zeep is chemisch eerder klaar maar moet ook drogen.
• pH-test. Maak een stukje zeep nat, wrijf schuim, en druk een strookje pH-papier in het schuim. Goede zeep zit tussen 8 en 10. Boven 10 kan er nog loog in zitten; laat hem langer liggen en test opnieuw. wordt getoetst Wijst hij na acht weken nog boven 10, dan heb je te veel loog gewogen: gebruik hem alleen voor de was en de vloer, met handschoenen, en reken je som na wordt getoetst.
• Liktest. Oude zeepmakers raken de zeep aan met de tong: een scherpe "schok" als van een batterij betekent loog. Doe dit niet met zeep jonger dan twee weken en niet met gekookte zeep die nog warm is wordt getoetst. pH-papier is veiliger.
• Kijk. Witte korreltjes of een witte vloeibare laag in de zeep zijn loog die niet is opgenomen. wordt getoetst Snijd dat deel weg en gooi het bij het afval van 11.01 Veilig werken met stoffen. Een witte poederlaag op de buitenkant na het rijpen is meestal onschuldige soda-as; afspoelen wordt getoetst.

Zeep en hygiëne: wat hij wel en niet doet

Zeep doodt de meeste ziektekiemen niet; hij maakt los. wordt getoetst Zeep hecht aan vet en vuil, en water spoelt het samen met de kiemen weg. Daarom tellen de tijd en het spoelen: wrijf minstens 20 seconden, alle vlakken, en spoel met schoon water (CDC). De WHO rekent voor handen wassen met zeep op 40 tot 60 seconden in totaal. wordt getoetst Dat is de basis van 06.04 Persoonlijke hygiëne en 06.05 Infecties voorkomen. Zelfgemaakte zeep werkt hierin net zo goed als winkelzeep, zolang hij goed is gerijpt. Zeep die prikt of de huid rood maakt, leidt ertoe dat mensen hun handen niet meer wassen; dat is het echte gevaar van slechte zeep. Voor het wassen van kleren en beddengoed, ook tegen luizen, zie VK.B18 Kleding en beddengoed wassen zonder machine, en ontluizen. Zeep ontsmet geen wonden en geen instrumenten; daarvoor zijn schoon water, koken en alcohol er (07.05 Brandwonden voor brandwonden; 06.05 Infecties voorkomen).

Vet en seizoen

Hier is dierlijk vet het vet: reuzel en talg van het slachten (03.10 Het hele dier benutten, 04.15 Vet uitsmelten). Talgzeep is hard en schuimt weinig; een derde olie erbij maakt hem aangenamer. Olijfolie uit de voorraad geeft milde, witte, harde zeep die wel langzaam spoort en langer moet rijpen. wordt getoetst Oude olie en olie met een vreemde smaak zijn prima voor zeep. Zacht water is er in overvloed als regen. In een koude, vochtige winter rijpt zeep traag; geef hem acht weken. In zomerhitte smelt zachte zeep en rijpt harde zeep snel; zet het rek in de schaduw.

Zo weet je dat het werkt

• Het mengsel spoorde binnen een tot twee uur en werd in de vorm vanzelf warm en stevig.
• Na vier tot zes weken is de zeep hard, licht van kleur, zonder witte korrels of natte plekken.
• pH-papier in het schuim wijst 8 tot 10.
• De zeep schuimt in zacht water, spoelt schoon af en laat de huid zacht, niet strak of rood.
• Je hebt de partij genoteerd: vet, loog, water, temperatuur, datum, pH op dag 1 en na zes weken.

Zo weet je dat het misgaat

• Het mengsel wil na twee uur roeren niet dikker worden: de loog was te zwak of te weinig, of alles was te koud. Verwarm zacht au bain-marie en roer verder; blijft het dun, kook het dan als zachte zeep met extra loog wordt getoetst.
• Het mengsel wordt in seconden een harde klont ("grijpt"): te heet, of vet met zout of resten. Druk het in de vorm en laat het rijpen; het wordt lelijke maar vaak bruikbare zeep wordt getoetst.
• Er ligt een laag olie op de zeep na een dag: te weinig loog. Snijd het vettige deel weg; dit wordt ranzig. Gebruik de rest als waszeep.
• Witte korrels, witte vloeistof, of pH boven 11 na zes weken: te veel loog. Niet op de huid; alleen de was, met handschoenen.
• Oranje vlekken en een ranzige geur na weken: te veel loogkorting of oud vet. Opmaken voor de vloer; volgende keer minder korting.
• Huid die na het wassen prikt, rood wordt of schilfert: stop met die partij en test de pH.

Als je iets mist

Achtergrond

Vet is een ester van glycerol met drie vetzuren. Hydroxide (loog) splitst die ester: de vetzuren worden zouten van natrium of kalium, de glycerol komt vrij. Natriumzouten van vetzuren zijn slecht oplosbaar en vormen harde zeep; kaliumzouten lossen beter op en vormen zachte zeep. wordt getoetst Daarom geeft asloog, die kalium bevat, altijd zachte zeep, en geeft zout er een deel natrium aan. De verzepingswaarde volgt uit de lengte van de vetzuren: korte vetzuren (kokosolie) hebben meer loog per gram nodig dan lange (olijfolie, talg). Daarom werkt één getal voor "vet" niet. Zeepmoleculen hebben een kop die van water houdt en een staart die van vet houdt. In water wikkelen de staarten zich om vet en vuil, de koppen naar buiten, en zo spoelt het weg. Veel bacteriën en virussen met een vetmantel vallen daarbij uit elkaar of spoelen mee wordt getoetst. Dat is de reden dat zeep en spoelen samen zoveel infecties voorkomen. Rijpen doet twee dingen: de laatste loog reageert in de dagen na het gieten nog met vet, en het water verdampt. Een verse zeep van pH 12 zakt in weken naar 9 tot 10. Zeep is van nature licht alkalisch; een pH van 7 is voor echte zeep niet haalbaar en niet nodig. Bewijs: de verzepingswaarden en de loogkorting A (standaard in de zeepindustrie en in zeepcalculators). Loog bij water en bescherming van ogen A. Rijpen van drie tot zes weken B (extensiedienst, praktijk; de precieze duur hangt af van vet en vocht). pH-grenzen 8 tot 10 voor gebruik B (praktijkregel; geen gezondheidsnorm voor zelfgemaakte zeep). De kookmethode met asloog en de bordtest C (eeuwenoude praktijk zonder meting). Uitzouten tot hardere zeep C. Liktest D (werkt, maar onnodig riskant). Voorlichting over handen wassen tegen diarree en luchtweginfecties A (CDC).

Volgende niveau

Op niveau II maak je een vast recept met de vetten die je echt hebt en houd je een logboek van elke partij: vet, gewicht, loog, water, temperatuur, spoortijd, pH op dag 1 en na zes weken. Maak zeep in het seizoen dat het vet er is (na de slacht) en rijp een voorraad voor een jaar: ongeveer 500 gram zeep per persoon per maand voor handen, lichaam en was wordt getoetst. Op niveau III scherp je asloog met kalk (11.07 Kalk branden en blussen) tot echte kaliloog, maak je vloeibare zeep voor een wasplaats, leer je anderen het wegen, en wordt zeep een ruilgoed (15.06 Ruil en samenwerking). Azijn uit 11.05 Azijn maken hoort erbij als spoelmiddel voor haar en wol na zeep, en als neutralisatie voor gemorste loog buiten.

Controlelijst

• Ik weeg vet, loog en water op de gram en reken de loog uit met de verzepingswaarde van elk vet, min 5 procent.
• Ik giet de loog bij het water, buiten, met bril en handschoenen, en nooit andersom.
• Ik meng loogwater en vet handwarm en roer tot spoor.
• Ik laat de zeep een tot twee dagen in de vorm, snijd met handschoenen en laat vier tot zes weken rijpen.
• Ik test elke partij met pH-papier en gebruik niets boven 10 op de huid.
• Ik maak met asloog alleen gekookte zachte zeep en test op vet en op loog.
• Ik schrijf elke partij op, met datum en uitkomst.
• Ik weet dat zeep losmaakt en spoelt, en dat 20 seconden wrijven en schoon spoelen het werk doen.

Verantwoording

• From Nature With Love: Saponification chart: verzepingswaarden per gram vet: olijfolie 0,135 NaOH en 0,190 KOH; reuzel 0,138 en 0,193; rundertalg 0,140 en 0,196; zonnebloemolie 0,136 en 0,191; kokosolie 0,183 en 0,257; omrekening van de SAP-waarde (mg KOH per gram) door delen door 1402,5 voor NaOH en door 1000 voor KOH.
• Wikipedia: Saponification value: definitie (mg KOH per gram vet), olijfolie 184 tot 196, reuzel 192 tot 203; verhouding KOH:NaOH 1,403. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Michigan State University Extension, St. Joseph County 4-H: Soap making guidelines (2018): loog bij het water, niet andersom; zeep met natron- of kaliloog drie tot zes weken laten rijpen en bij twijfel testen. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• NC State University, Sustainable Bioproducts: The soapmaking factory, lesson plan: natronloog verbrandt huid en ogen; loog langzaam bij water; een pH boven 10 wijst op harde zeep die vrije loog kan bevatten. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Bramble Berry: Superfatting soap, an explanation: gangbare loogkorting 5 procent, bereik 3 tot 10 procent. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• CDC: About handwashing: handen wassen met water en zeep is in de meeste situaties de beste manier om kiemen kwijt te raken; minstens 20 seconden wrijven; de momenten waarop je wast.
• CDC: Handwashing facts and statistics: voorlichting over handen wassen vermindert diarree met 23 tot 40 procent en luchtweginfecties met 16 tot 21 procent; dit gaat over voorlichting, niet over zeep alleen.
• University of Washington: WHO How to handwash poster: hele procedure met water en zeep 40 tot 60 seconden. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• NIOSH Pocket Guide: Sodium hydroxide: bijtend; direct spoelen; onverenigbaar met aluminium, tin en zink.
• Thuisarts: Er is een gevaarlijke stof in mijn oog gekomen: minstens 10 minuten spoelen met lauw water; bij loog meteen de huisarts.
• Rode Kruis Nederland: Giftige stof op de huid: minstens 45 minuten spoelen. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de eis van ongezouten vet, het effect van hard water, de hoeveelheid water (2 tot 2,5 keer de loog), de temperatuur van het loogwater en de mengtemperatuur van 35 tot 45 graden, de spoortijden, de zuiverheid van gekochte kaliloog, de verhouding asloog en vet bij de kookmethode en de bord- en handschoentest, het uitzouten, de pH-grens na acht weken, de liktest, soda-as op de zeep, de reactie van zeep op virussen met vetmantel, de eigenschappen van olijfoliezeep, de balans als weegschaal, frituurolie en visolie als vet, rode kool als indicator, de oorzaken van grijpen en van niet sporen, en de voorraad van 500 gram per persoon per maand. Alleen via een zoekresultaat, dus niet ingezien en ook gemarkeerd: de loogkorting, de rijptijd, de pH-grens van 10, de volgorde loog bij water en de 40 tot 60 seconden. Ook gemarkeerd: dat zeep kiemen vooral losmaakt, witte korrels als loogrest, en het verschil tussen natrium- en kaliumzeep. De verzepingswaarden komen uit de tabel van een leverancier, niet uit een norm; een chemicus moet ze bevestigen. Getoetst door: nog niet.