Digitale kennis bewaren

Waarom dit telt

Een telefoon kan een hele bibliotheek bevatten, maar alleen zolang er stroom is, het toestel werkt en het bestand te openen is. Valt één van die drie weg, dan is de kennis weg, zonder waarschuwing. Digitale kennis is daarom een brug, geen archief: je gebruikt hem om de eerste jaren door te komen en om over te zetten op papier (16.01 Een kennisarchief, 16.05 Papier en drukwerk).

Eerst doen

1. Download NULPUNT offline en test het in vliegtuigstand. Open drie hoofdstukken.
2. Print wat je zonder stroom moet weten: medicijnlijsten, adressen, kaarten, noodhoofdstukken.
3. Maak drie kopieën op twee soorten dragers, en leg er één op een andere plek.
4. Schrijf op wat waar staat, en leg die lijst bij elke kopie.
5. Regel laden zonder net: een 12 volt usb-lader en een klein zonnepaneel met regelaar (DK.14 Smartphone en tablet als offline bibliotheek).
6. Schrijf codes en wachtwoorden op en bewaar die in een dichte envelop op een veilige plek.

Wat je nodig hebt

• Een telefoon of tablet per huishouden, met kabel, en zo mogelijk een laptop met 12 volt lader (DK.12 Computer, printer en harde schijf).
• Minstens twee usb-sticks of geheugenkaarten en een externe harde schijf.
• Een zonnepaneel van 10 tot 20 watt met usb-uitgang en regelaar.
• Papier, een printer zolang die werkt, mappen, etiketten en een droge doos.

Werkwijze

Wat er blijft als de stroom wegvalt

Ga er niet van uit dat iets lokaal staat. Zet je toestel in vliegtuigstand en probeer het.

Wat je opslaat

Sla in deze volgorde op, tot de ruimte op is:

1. Eigen gegevens: medische gegevens, recepten, verzekeringen, identiteitsbewijzen, adressen.
2. NULPUNT.
3. Kaarten van je streek, en een app die zonder netwerk werkt wordt getoetst.
4. Handleidingen van je apparaten, zonnepanelen, kachel, auto.
5. Een offline encyclopedie.
6. Boeken, lesstof en filmpjes van handgrepen.

Kiwix is een gratis lezer voor offline naslagwerken, ook van Project Gutenberg. Hij werkt op Windows, macOS, Linux, Android en iOS. Je hebt de lezer én het bestand nodig. De grootte in oktober 2026:

Wikipedia is geen vaktoets. Gebruik hem voor achtergrond, niet voor beslissingen over leven en dood.

NULPUNT zelf

De app bewaart gedownloade delen in de opslag van je browser. Dat is handig, maar kwetsbaar. Wie browsergegevens wist of in privémodus werkt, is alles kwijt. Een browser mag gegevens wissen als het toestel vol raakt. Safari wist gegevens van sites waar je zeven dagen van browsergebruik niets hebt aangeraakt, als de tracking-bescherming aan staat. Of een app op het beginscherm daarvan is vrijgesteld, is niet bevestigd wordt getoetst.

• Installeer de app op het beginscherm en download alles wat je wilt hebben. Wacht op de bevestiging.
• Zet internet uit en open een hoofdstuk, ook na een week.
• Bewaar daarnaast een PDF of EPUB als bestand op een drager, als de editie die heeft.
• Print de hoofdstukken die je niet mag missen. De app heeft daarvoor afdrukbare versies.

Dit boek is nog een concept. Dat geldt ook voor een print.

Dragers en hoe lang ze meegaan

De Library of Congress zegt het kort: alle digitale opslag leeft kort, en je moet minstens elke vijf jaar nieuwe kopieën maken. Het Digital Preservation Handbook noemt 3 tot 5 jaar voor opslagsystemen en waarschuwt dat fabrieksclaims te mooi zijn. Een stuk kan veel langer of veel korter meegaan.

Schijfjes bewaar je volgens het Canadian Conservation Institute bij 20 tot 50 procent luchtvochtigheid, niet boven 23 °C, rechtop, zonder plakkers, met elke 5 tot 10 jaar een steekproef.

Bewaar dragers koel, droog en donker, weg van sterke magneten wordt getoetst. Vocht is het grootste gevaar: gebruik een dichte doos met droogmiddel wordt getoetst, boven de hoogte waar water kan komen. Een zolder of auto kan in de zomer boven de 40 °C komen wordt getoetst: leg het dan in de koelste kamer, laag bij de vloer.

Na de uitval komen er geen nieuwe dragers meer bij, op wat je kunt terugwinnen na (10.13 De stad als voorraadkast). Reken erop dat je digitale voorraad langzaam uitdunt.

Toestellen en accu's bewaren

Laat reservetoestellen niet vol en niet leeg liggen. Apple zegt: ongeveer 50 procent, uit, droog, onder 32 °C, en elke zes maanden bijladen. Battery University zegt 40 procent bij 15 °C. Na een jaar bij 25 °C houdt een cel volgens die bron 96 procent over bij 40 procent lading, en 80 procent als hij vol lag. DK.14 Smartphone en tablet als offline bibliotheek zegt elke drie maanden laden. Houd die kortere termijn aan, omdat je niet weet hoe oud de accu is wordt getoetst.

Drie kopieën op twee plekken

De bekende regel heet 3-2-1: drie kopieën, op twee soorten dragers, één ergens anders. De Library of Congress wil er minstens twee, zo ver uit elkaar als praktisch kan. Het Digital Preservation Handbook vraagt op hogere niveaus drie kopieën, waarvan één op een plek met een ander gevaar.

1. Kopie één: op het toestel dat je gebruikt.
2. Kopie twee: op een andere soort drager, in een doos in huis.
3. Kopie drie: op weer een drager, op een andere plek, bij iemand die je vertrouwt.
4. Kies de andere plek om het gevaar: hoger of ver van de dijk, en niet naast dezelfde bosrand wordt getoetst.
5. Zet op elke drager een etiket: inhoud, datum, wie beheert.
6. Zet op elke drager een tekstbestand LEESMIJ met wat erop staat en hoe je het opent.
7. Laat kopieën niet automatisch synchroniseren. Dan gaat een fout overal naartoe.

Controleer elk half jaar. Het handboek noemt dat als ruwe maat voor harde schijven. Sluit elke drager aan, open drie willekeurige bestanden en kopieer wat verdacht is van een goede kopie. Heb je een computer, maak dan een controlegetal (checksum) van elk bestand en bewaar die lijst. Verandert het getal, dan is het bestand beschadigd. Haal het terug van een goede kopie.

Laden zonder net

Rekenen helpt. PVGIS, de zonnetool van de Europese Commissie, geeft voor een vast paneel van 20 watt op het zuiden, 45 graden schuin, met 14 procent verlies, in Midden-Nederland ongeveer 21 Wh per dag in december en ongeveer 80 Wh per dag in juni.

Dat zijn gemiddelden over jaren. Een bewolkte week in december levert veel minder wordt getoetst, een paneel dat plat ligt ook, en de omzetting naar usb kost energie (08.04 Zonnestroom). Een telefoon bevat 10 tot 20 Wh wordt getoetst, een laptop 40 tot 60 Wh wordt getoetst. In december is dat dus ongeveer één telefoon per dag per paneel, en geen laptop.

• Sluit een toestel nooit rechtstreeks op een paneel aan. Gebruik een regelaar met 5 volt usb-uitgang.
• Laad via de 12 volt in huis als die er is (10.04 De 12 volt standaard).
• Leg het toestel in de schaduw, ook als het paneel in de zon ligt wordt getoetst.
• Maak een laadrooster als er meer toestellen zijn dan zon.

Formaten die je nog kunt openen

Kies bestanden die veel programma's kunnen openen. Het advies van de Library of Congress:

• Geen boeken met kopieerbeveiliging. De Library of Congress wijst DRM en versleuteling af voor bewaarbestanden.
• Bewaar naast het bestand ook de lezer: de installer van Kiwix en van een pdf-lezer, voor elk soort toestel wordt getoetst.

Versleuteling en schermsloten beschermen je privacy, maar als de eigenaar sterft, is alles weg. Spreek af wie de code krijgt. Zet een toestel nooit terug: daarna vraagt het vaak om internet wordt getoetst.

Printen wat telt

Stel: morgen is alles digitaal weg. Wat moet er dan op papier staan?

1. Medische gegevens, allergieën en het plan met de arts (07.07 Infecties en antibiotica).
2. Water, eerste hulp en brand: de noodhoofdstukken van dit boek.
3. Kaarten van je streek (14.05 Een lokale kaart maken).
4. Namen, adressen, afspraken en wie wat kan (16.07 Technieken overdragen).
5. Bedrading en leidingen van je huis en installaties.

Print met zwarte toner als dat kan. Toner is koolstof en plastic wordt getoetst. Inkjetinkt kan uitlopen als hij nat wordt wordt getoetst. Gebruik zuurvrij papier als je het hebt (11.11 Papier maken). Een printer heeft veel stroom nodig en cartridges drogen uit wordt getoetst: print nu, niet later.

Zo weet je dat het werkt

• In vliegtuigstand open je drie hoofdstukken, een kaart en een medisch document.
• Je hebt drie kopieën op twee soorten dragers, en één staat ergens anders.
• Een tweede persoon vindt een bestand terug met alleen de lijst en het LEESMIJ-bestand.
• Je laadt een telefoon van leeg tot vol zonder net.
• Wat je zonder stroom moet weten, ligt op papier.

Zo weet je dat het misgaat

• Een stick wordt niet herkend of vraagt om formatteren: niet formatteren. Probeer een ander toestel, en maak meteen een nieuwe kopie van een goede drager.
• Bestanden openen niet of geven fouten: ze zijn beschadigd. Vervang ze van een andere kopie.
• De app is leeg na een update of na opruimen: de browser heeft gewist. Haal de PDF van je drager, en download opnieuw zolang dat kan.
• Een schijf tikt, schraapt of start niet: zet hem uit. Hij krijgt nog één kans: kopieer eerst het belangrijkste wordt getoetst.
• Een toestel wordt heet of bol: stop met laden, leg het buiten op steen (DK.14 Smartphone en tablet als offline bibliotheek).

Als je iets mist

Achtergrond

Flashgeheugen bewaart elke bit als een beetje lading. Die lekt langzaam weg, sneller als het warm is. Een harde schijf heeft een motor en lagers die vast kunnen gaan zitten. Daarbij komt veroudering: de stekker, de lezer of het programma verdwijnt, ook als de drager nog goed is. Een kopie zonder werkend toestel heeft geen waarde. Meer soorten dragers beschermen tegen een fout in één techniek, meer plekken tegen brand en water. Bewijs: meerdere kopieën op meerdere plekken A (vaste praktijk van archieven, Library of Congress en DPC). Elke vijf jaar nieuwe kopieën B (advies Library of Congress, ouder document). Levensduur van schijfjes B (versnelde tests, CCI). Harde schijf B als hij draait, C als hij jaren uit ligt. Sticks en ssd's zonder stroom C (secundaire bronnen). Halfvol bewaren B (Apple, Battery University). Zonnecijfers B (PVGIS-model, geen meting aan jouw paneel). Eén stick als enige kopie D.

Volgende niveau

Bouw een klein dorpsnetwerk: een Raspberry Pi met Kiwix als wifi-punt op 12 volt wordt getoetst. Wijs een beheerder aan die elk half jaar controleert (16.01 Een kennisarchief). Zet alles wat je echt gebruikt op papier (16.05 Papier en drukwerk, 16.08 Een bibliotheek opbouwen). Neem verhalen en handgrepen op (15.09 Collectief geheugen).

Controlelijst

• Ik heb NULPUNT in vliegtuigstand getest en bewaar er een kopie van buiten de browser.
• Ik heb drie kopieën op twee soorten dragers, en één staat op een andere plek.
• Op elke drager zitten een etiket en een LEESMIJ-bestand.
• Ik controleer elk half jaar drie bestanden per drager.
• Ik bewaar reservetoestellen halfvol, uit en koel, en laad ze op tijd bij.
• Ik kan een telefoon laden zonder net, en weet hoeveel mijn paneel in de winter levert.
• Wat ik zonder stroom moet weten, staat op papier.
• Iemand anders weet waar mijn codes liggen.

Verantwoording

• Library of Congress: How Long Will Digital Storage Media Last?: alle media leven kort, minstens twee kopieën, verschillende media, ver uit elkaar, elke vijf jaar nieuwe kopieën, stabiele temperatuur en vocht, veroudering van stekkers en lezers. De tabel met levensduur staat als beeld in de pdf en is niet gelezen.
• Library of Congress: Personal Archiving brochure: twee kopieën of meer, ver uit elkaar, lijst bij je belangrijke papieren.
• Library of Congress: Recommended Formats Statement en samenvatting van voorkeuren: PDF/A, EPUB3, JPEG, PNG, TIFF, CSV in UTF-8, WAV, MP4 alleen als kijkkopie, geen DRM of versleuteling. Deze lijst is bedoeld voor bibliotheken; mijn tabel is een vereenvoudiging.
• Digital Preservation Coalition: Storage: niveaus met twee en drie kopieën, plek met ander gevaar, één kopie los, verschillende technieken, opslag 3 tot 5 jaar, fabrieksclaims te mooi.
• Digital Preservation Coalition: Fixity and checksums: controlegetal, harde schijven ongeveer elk half jaar, vervangen door een goede kopie.
• Backblaze: The 3-2-1 backup strategy: de regel. Commerciële bron.
• Backblaze: How long do disk drives last?: 90 procent na vier jaar, 65 procent na meer dan zes jaar, in servers. Commerciële bron.
• Canadian Conservation Institute: Longevity of Recordable CDs, DVDs and Blu-rays: levensduur per soort schijf, 2 tot 10 jaar bij slechte bewaring, temperatuur, vocht, rechtop, geen plakkers, steekproef elke 5 tot 10 jaar.
• Wikipedia: USB flash drive: schatting 10 tot 100 jaar, ook veel korter, ongeveer 1500 keer in en uit, niet voor lang archief. Secundair.
• Wikipedia: Solid-state drive en Wikipedia: Flash memory: zonder stroom een jaar bij consumenten-ssd's op het eind van hun schrijfleven, 1 tot 2 jaar bij veel gebruik, lading lekt sneller bij hitte, harde schijf kan vastlopen. Secundair; de norm JESD218 zelf niet ingezien.
• Apple: Maximizing Battery Life: 50 procent, uit, onder 32 °C, elke zes maanden bijladen.
• Battery University: How to Store Batteries: 40 procent bij 15 °C, tabel met capaciteit na een jaar.
• EPA: Used Lithium-Ion Batteries: beschadigde accu's en brandgevaar, ook als ze leeg lijken.
• Europese Commissie, PVGIS: Nederland: voor 1 kWp 1,04 en 4,00 kWh per dag in december en juni, gemiddelden 2005 tot 2020. Omgerekend naar 20 watt.
• Kiwix, Wikipedia: Kiwix en de bestandslijst van Kiwix: wat Kiwix is, platforms, Project Gutenberg, hotspot, grootte van de bestanden. Sommige Nederlandse bestanden zijn van begin 2026.
• MDN: Storage quotas and eviction criteria: wissen bij ruimtegebrek, de regel van zeven dagen in Safari, privémodus.

Het gedrag van NULPUNT komt uit de README van dit project; op echte telefoons is het volgens die README nog niet getest. De richtlijn van CISA over back-ups weigerde de opvraag en is niet ingezien. Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: wanneer netwerken uitvallen, apps met licentiecontrole, gps, offline kaartapps, magneten, droogmiddel, temperaturen op zolder, de keuze van de andere plek, het energiegehalte van telefoon en laptop, de opbrengst bij slecht weer, laden in de schaduw, wat toner en inkjetinkt doen, stroomgebruik van printers, terugzetten, otg-kabels, het gedrag van een tikkende schijf, de Raspberry Pi op 12 volt, en of de vrijstelling voor apps op het beginscherm geldt. Getoetst door: nog niet.