Glas: wat kan en wat niet

Waarom dit telt

Ruiten houden kou en regen buiten, potten bewaren voedsel, en lenzen laten je zien wat het oog niet ziet. Nieuw glas maken lukt een kleine groep niet: het vraagt een oven boven de 1400 graden en mensen die het vak jaren hebben geleerd. Maar er ligt voor generaties glas in huizen, auto's en winkels. Dit hoofdstuk gaat over dat glas bewaren, op maat maken en veilig houden, en over de ene kleine smelttechniek die wel lukt.

Eerst doen

1. Spaar glas: haal heel glas voorzichtig uit leegstaande panden en sorteer het (10.13 De stad als voorraadkast, 10.12 De onderdelenbibliotheek, vak O).
2. Bepaal bij elke ruit of hij gehard is. Gehard glas kun je niet snijden.
3. Bewaar potten, flessen en deksels schoon en droog. Gooi geen heel glas weg.
4. Draag bij elk werk met glas een bril, stevige handschoenen en dichte schoenen met een dikke zool.
5. Ruim scherven meteen op, houd kinderen en dieren weg, en doe ze in een harde bak.
6. Houd lenzen, spiegels en dun lijstglas apart voor 16.12 Lenzen en een microscoop.

Wat je nodig hebt

• Een glassnijder met een wieltje, een rechte lat en lichte olie of petroleum wordt getoetst.
• Een vlakke tafel met een laag krantenpapier of stof erop.
• Een bril, stevige handschoenen en dichte schoenen.
• Een platte tang met doek of karton om de bek, om smalle stroken af te breken.
• Een slijpsteen, nat schuurpapier, of een vlakke steen met fijn zand en water (09.11 Slijpen en scherpen).
• Voor flessen: een ketel heet water, koud water en een emmer.
• Een harde bak met deksel en een etiket "GLAS" voor scherven.
• Voor kralen: houtskool (11.02 Houtskool branden), een blaasbalg of smidse (BR.09 Smidse uit een remtrommel), klei (VK.H02 Klei vinden en testen) en witte klei.

Werkwijze

Waarom glas smelten en blazen buiten bereik is

Glas maken uit grondstoffen betekent zand, soda en kalk samen smelten. Een Amerikaans octrooi noemt voor gewoon natronkalkglas een smelttemperatuur van ongeveer 1400 tot 1550 graden en een werktemperatuur van ongeveer 950 tot 1050 graden. Het Corning Museum of Glass noemt 700 tot 1150 graden als bereik waarin glas geblazen wordt, en andere bronnen rond 1090 graden voor de werkoven. De getallen verschillen; wij rekenen met boven 1400 graden voor smelten en rond 1100 graden voor werken. Een kuil of open vuur haalt 600 tot 900 graden, en boven 1100 graden kom je alleen in een goede oven (09.17 Klei en aardewerk). Een smidse met blaasbalg wordt plaatselijk heet, maar houdt geen kroes vol glas urenlang gelijk op temperatuur wordt getoetst. En ook als de temperatuur wel lukt, ontbreekt dit:

• Vuurvaste kroes en oven. Gewone klei zakt in of barst bij die hitte wordt getoetst.
• Brandstof. Een smeltoven brandt dag en nacht door. Dat kost een bos aan hout wordt getoetst.
• Zuivere grondstoffen. IJzer in gewoon zand kleurt glas groen, en soda heb je niet wordt getoetst.
• Langzaam afkoelen. Glas dat snel afkoelt houdt spanning vast en springt later vanzelf. Daarvoor is een tweede oven nodig die uren langzaam daalt wordt getoetst.
• Vakmanschap. Blazen leer je in jaren, naast iemand die het kan wordt getoetst. Oud glas opnieuw smelten is iets makkelijker: de reactie is al gebeurd, dus je hoeft alleen de werktemperatuur te halen wordt getoetst. Dat blijft een vaste oven, een kroes en een koeloven. Wij raden het niet aan, tenzij er een pottenbakker met een goede oven is en al het andere werk gedaan is.

Welk glas heb je

Ontbreekt de stempel, dan bewijst dat niets: niet elk gehard glas heeft er een. Gehard glas valt bij snijden in één keer uiteen in korrels.

Glas snijden

Een glassnijder snijdt niet door het glas. Het wieltje maakt een dunne kras, en je breekt het glas daarlangs.

1. Maak het glas en het wieltje schoon, en doe een druppel olie op het wieltje.
2. Leg het glas vlak op de zachte ondergrond en teken de lijn af (09.03 Meten en markeren).
3. Leg de lat langs de lijn en zet hem vast met tape, of houd hem stil.
4. Trek de snijder in één beweging met gelijke, matige druk van rand tot rand.
5. Ga nooit twee keer over dezelfde kras. Dat geeft een rafelige breuk.
6. Leg een dunne stok onder de kras en druk aan beide kanten gelijk naar beneden, of leg de kras langs de tafelrand en druk het overhangende deel weg.
7. Knijp smalle stroken met de tang af. Schuur de rand meteen.

Ruiten passen en kitten

Het volledige werk aan ramen staat in 12.05 Glas en openingen. De kern: meet de sponning op drie plekken en neem de kleinste maat, en snijd de ruit ongeveer 6 mm kleiner dan de opening in lengte en breedte. Haal oude stopverf en stiften weg, leg een dun bed stopverf, druk de ruit aan, zet hem vast met kleine stiften en strijk de buitenkant schuin af, zodat regen wegloopt wordt getoetst. Stopverf is van oudsher krijt met lijnolie wordt getoetst; zie ook 09.08 Lijm en afdichting.

Flessen en potten hergebruiken

Een pot met goed deksel is een schat voor droge voorraad, zaden, zout, zalf en inmaak. Controleer de rand: een chip betekent geen dichte sluiting en scherven in je eten (04.09 Inmaken en het botulismegevaar). Zet een etiket op elke pot en bewaar nooit een chemische stof in een drinkfles (11.01 Veilig werken met stoffen). Een fles snijden geeft bekers, trechters, lampglazen en stolpen over jonge planten.

1. Kras één volledige ronde om de fles. De uiteinden moeten precies op elkaar aansluiten. Een blokje met de snijder erin, waarlangs je de fles rolt, helpt wordt getoetst.
2. Giet ongeveer 20 seconden bijna kokend water over de kras terwijl je de fles draait.
3. Giet daarna koud water over dezelfde lijn.
4. Herhaal drie of vier keer, tot de fles langs de kras in twee delen losvalt. Gebruik koud kraanwater, geen ijswater: te veel spanning laat de barst van de lijn af lopen. Werk boven een emmer, met bril en handschoenen. Methoden met een brandend touw zijn minder voorspelbaar en geven brandgevaar wordt getoetst. Reken op uitval.

Glas slijpen met zand en water

Elke gesneden rand is een mes. Slijp hem meteen, altijd nat.

1. Leg de rand op nat schuurpapier of een natte slijpsteen, of strooi fijn zand met water op een vlakke steen.
2. Beweeg in kleine rondjes met weinig druk.
3. Begin grof, eindig fijn, en spoel tussen de korrels door.
4. Breek alle scherpe hoeken. Voel met een doek, niet met je vinger. Nat werken houdt het stof vast. Hetzelfde principe slijpt een lens (zie onder).

Kapot glas veilig opruimen

1. Haal kinderen en dieren weg. Doe dichte schoenen, stevige handschoenen en een bril aan.
2. Raap eerst de grote stukken op, nooit met blote handen.
3. Veeg de kleine stukken op, en neem de vloer daarna af met een natte doek of plakband.
4. Doe alles in een harde bak of blik. Een zak snijdt open en verwondt wie hem draagt.
5. Blijf schoenen dragen tot je zeker weet dat er geen splinters meer liggen.
6. Haal scherven uit een raam van boven naar beneden, en sta niet onder de ruit wordt getoetst. Kies een vaste, afgeschermde plek voor glasafval, ver van paden en moestuin. Niet in compost, latrine of brandhout. Snijwond: 07.02 Bloedingen stoppen en 07.03 Wonden reinigen en sluiten. Splinter in het oog: VK.B10 Oogletsel spoelen en afdekken.

Niveau III: kleine kralen op houtskool

Dit is het enige glas dat je met eigen vuur kunt vormen. In Krobo (Ghana) maken werkplaatsen kralen uit gemalen flessen in houtovens van termietenklei. Carol Ventura beschrijft 600 tot 800 graden gedurende 20 tot 35 minuten voor poederglas, en 800 tot 1000 graden gedurende 30 tot 45 minuten voor glassplinters. Op de gloeikleuren uit 09.17 Klei en aardewerk is dat dof rood tot kersrood, en kersrood tot oranje. Op houtskool is dit voor zover wij weten niet beschreven; het is een aanpassing wordt getoetst.

1. Vorm mallen van klei met kleine kuiltjes en bak ze hard (VK.H04 Aardewerk bakken in een kuil). In Krobo gaat dat bij 800 tot 1000 graden.
2. Dompel de mal in dunne witte klei met water, zodat het glas niet vastplakt. Krobo gebruikt kaolien.
3. Stamp schoon glas van één soort nat fijn onder een doek, met bril en stofmasker. Meng geen soorten: de kraal kan barsten wordt getoetst.
4. Vul de kuiltjes. Zet een dun plantensteeltje rechtop in het midden voor het gat. In Krobo is dat een cassavesteel; stro moet je hier proberen wordt getoetst.
5. Zet de mal onder een kleikap in houtskool met luchttoevoer (BR.09 Smidse uit een remtrommel, 09.12 Smeden: de basis).
6. Stook tot het glas zichtbaar samensmelt, en haal de mal eruit met een tang.
7. Laat ongeveer een uur afkoelen, liefst in warme as wordt getoetst. Haal de kralen eruit en was ze. Kralen zijn ruilwaar, knopen en telstenen, geen levensbehoefte. Doe dit pas als eten, water en onderdak geregeld zijn. Helder glas krijg je zo niet.

Lenzen uit bestaand glas

Lenzen oogst je: brillen, loepen en camera's leveren beter glas dan je ooit zelf maakt (16.12 Lenzen en een microscoop). Slijpen met de hand kan wel: het Museo Galileo beschrijft een metalen schaal met de gewenste kromming en vochtig amarilpoeder tussen schaal en glas, daarna steeds fijner poeder. Polijsten duurt uren en vraagt veel oefening. Bewaar dit voor als alle gevonden lenzen op zijn.

Zo weet je dat het werkt

• De kras loopt als een dunne ononderbroken lijn, en het glas breekt er in één keer langs.
• Een gesneden rand voelt door een doek heen nergens meer scherp.
• De ruit past met een paar millimeter speling rondom en blijft droog na een stortbui.
• De gesneden fles heeft een rondlopende breuk zonder sprong.
• Na het opruimen vind je met een natte doek geen splinters meer.

Zo weet je dat het misgaat

• Het glas breekt naast de kras: te weinig druk, of je ging twee keer over de lijn. Snijd opnieuw een stukje ernaast, in één beweging.
• De ruit valt bij het krassen in korrels uiteen: het was gehard glas. Ruim op en zoek ander glas.
• De barst in de fles loopt van de lijn af: te groot hitteverschil of een gebroken kras. Gebruik minder heet water.
• Een kraal barst na een dag of een week: te snel afgekoeld of gemengd glas. Langer in warme as, en één soort per mal.
• Een ruit lekt of rammelt: stopverf uitgedroogd of de ruit is te klein. Oude stopverf weghalen, opnieuw zetten.

Als je iets mist

Achtergrond

Glas is geen kristal en heeft geen vast smeltpunt: het wordt bij verhitting langzaam zachter. Daarom kun je het vormen bij een veel lagere temperatuur dan nodig is om zand, soda en kalk tot glas te laten reageren. Een kras is een rij microscheurtjes. Bij buigen loopt de spanning naar die zwakke lijn en breekt het glas daar. Bij een fles zet heet water het glas uit en krimpt koud water het, en die spanning trekt de barst langs de kras. Gehard glas is verhit en snel afgekoeld, zodat de buitenkant onder drukspanning staat. Dat maakt het sterk, maar een kras door die laag laat de hele ruit in één keer los wordt getoetst. Poederglas smelt bij lagere temperatuur aan elkaar omdat de korrels alleen aan de randen hoeven te versmelten wordt getoetst. Bewijs: snijden met kras en breuk A (vaste vakpraktijk, handleidingen). Gehard glas niet snijden B (vakpraktijk; geen norm geraadpleegd). Fles met heet en koud water C (hobbybronnen, wisselend resultaat). Kralen bij 600 tot 1000 graden B (beschreven werkplaatsen in Ghana), op houtskool D (niet beschreven, niet geprobeerd). Smelt- en werktemperaturen B (octrooi, museum; bronnen verschillen). Nat slijpen tegen stof B (NIOSH, maar voor steen en beton). Scherven opruimen C (huishoudelijke richtlijnen).

Volgende niveau

Maak een vaste glasplek in de werkplaats: een vlakke snijtafel, een rek voor ruiten, bakken per soort (10.12 De onderdelenbibliotheek). Leid twee mensen op in snijden en zetten, en houd bij welke ramen welke maat hebben (12.05 Glas en openingen). Lens slijpen en kleine optiek staan in 16.12 Lenzen en een microscoop. Glas blazen begint alleen als er een vaste oven, een koeloven en iemand met ervaring is.

Controlelijst

• Ik weet waarom ik geen glas kan maken en dat het om meer draait dan temperatuur.
• Ik herken gehard, gelaagd en gewoon glas en snijd alleen gewoon glas.
• Ik snijd in één beweging en ga nooit twee keer over de lijn.
• Ik slijp elke gesneden rand meteen en altijd nat.
• Ik maak een fles open met een volledige kras en heet en koud water.
• Ik ruim scherven op met schoenen, handschoenen en bril en doe ze in een harde bak.
• Ik smelt en maal nooit kristal of beeldbuisglas.

Verantwoording

• Amerikaans octrooi 12528729: Low-temperature glass container blowing process: natronkalkglas smelt rond 1400 tot 1550 graden, werktemperatuur rond 950 tot 1050 graden.
• Corning Museum of Glass: Roman glassblowing, hoofdstuk 1: glasblazen tussen ongeveer 700 en 1150 graden.
• Wikipedia: Glassblowing: werkoven rond 1090 graden (zwakke bron).
• Carol Ventura: Glass bead making in Odumase Krobo, Ghana: gemalen flessen, kleimallen gebakken bij 800 tot 1000 graden, kaolien, cassavesteel, temperaturen en tijden voor poeder en splinters, een uur afkoelen, oven van termietenklei.
• Bob Vila: How to cut glass: olie op het wieltje, zachte ondergrond, één beweging, niet overtrekken, bril en handschoenen, stok onder de kras, tang met bekleding, schuren, ruit een kwart inch (6 mm) kleiner dan de opening.
• This Old House: How to cut glass: lat vastzetten met tape, breken over de werkbankrand.
• Instructables: Cutting glass bottles en Natasha Lh: How to cut glass bottles: 20 seconden bijna kokend water, koud water, drie tot vier keer; geen ijswater; te veel spanning laat de barst van de lijn lopen.
• Jalopnik: Why car windshields switched from tempered to laminated glass: voorruit gelaagd, zij- en achterruiten gehard.
• Magic Window: How to tell if glass is tempered en Greenfilm: How to identify tempered windows: stempel in de hoek, patroon door polariserende glazen.
• Extreme How-To: Safely handling broken window glass en The Maids: How to clean up broken glass: handschoenen, grote stukken eerst, dichte schoenen, kinderen en dieren weg.
• NIOSH: rapport over kwartsstof bij slijpen en verwante NIOSH-rapporten: droog slijpen overschrijdt de grens, nat slijpen helpt maar lost niet alles op; gaat over steen en beton, niet over glas.
• Museo Galileo: Lensmaking: metalen schaal, vochtig amaril, steeds fijner poeder. Volledig gelezen zijn alleen Bob Vila en Carol Ventura; de andere bronnen heb ik als zoekfragment gezien, en Corning weigerde de opvraag. Welk NIOSH-rapport welke uitspraak doet, is daardoor niet per rapport nagegaan. Een norm voor vlakglas of een handboek voor glaszetters heb ik niet geraadpleegd. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de hitte van een smidse, de eisen aan kroes, brandstof en grondstoffen, koelen en leertijd, oud glas omsmelten, welke producten gehard zijn, hittevast glas, snijden zonder glassnijder, snijolie, stopverf en het zetten van ruiten, de rolhulp en het brandende touw, scherven uit kozijnen, kralen op houtskool, het mengen van glassoorten, stro als gatvormer, afkoelen in as, het dragen van ruiten, kwartsstof bij glas, heet glas en het mechanisme van harden en samensmelten. Getoetst door: nog niet.