Loog uit houtas

Waarom dit telt

Loog is de bijtende stof die vet oplost. Zonder loog geen zeep, geen echte ontvetting van pannen en kleren, en geen nixtamal van maïs. Je kunt het kopen zolang er winkels zijn (natronloog, soda), maar daarna komt het alleen nog uit as: elke kachel en elk kookvuur maakt het grondstof. Dit hoofdstuk leert je as uitlogen tot een bruine, gladde vloeistof, de sterkte beoordelen, en de loog inkoken tot potas die je kunt bewaren. Het is ook het eerste hoofdstuk waarin je zelf een stof maakt die je blind kan maken. Lees eerst 11.01 Veilig werken met stoffen.

Eerst doen

1. Verzamel as van schoon, onbehandeld loofhout: eik, beuk, es, fruitbomen. Geen as van geverfd of geïmpregneerd hout, karton, afval, steenkool of barbecuehoutskool.
2. Zeef de as droog door een grove zeef en bewaar hem droog in een metalen emmer met deksel. Natte as verliest haar kracht.
3. Zet een emmer of ton met een gaatje in de bodem op twee stenen, met een opvangbak eronder.
4. Leg een laag grind en een laag stro of grof gras op de bodem, vul met as, en giet er langzaam zacht water op: regenwater of ander zacht water.
5. Laat het druppelen. Test de sterkte met pH-papier of met het ei; giet de loog zo nodig nog een keer door verse as.
6. Werk met bril, handschoenen en een emmer spoelwater naast je, en houd kinderen weg.

Wat je nodig hebt

• Ongeveer 10 liter droge, gezeefde as van loofhout voor een eerste emmer loog wordt getoetst.
• Een plastic emmer of houten ton van 15 tot 30 liter met een gat van ongeveer 1 cm in de bodem, of een rij kleine gaatjes wordt getoetst. Plastic van het soort waar verf of voedsel in zat is goed; metaal roest; aluminium nooit.
• Een handvol grind of kiezels en een laag van 5 cm stro, hooi of grof gras als filter.
• 10 tot 20 liter zacht water: regenwater (02.03 Regenwater opvangen als drinkwater), gesmolten sneeuw, of water dat je hebt gekookt en laten bezinken. Hard kraanwater of putwater uit kalkgebieden geeft minder loog wordt getoetst.
• Een opvangbak van plastic, glas, geglazuurd aardewerk of roestvrij staal.
• pH-papier of strookjes met bereik tot 14, of een rauw ei of een kleine aardappel.
• Een pan van roestvrij staal, gietijzer of email om in te koken. Nooit aluminium, zink, tin of koper wordt getoetst.
• Bril, nitril- of rubberhandschoenen, schort, dichte schoenen, een emmer van 10 liter schoon water om te spoelen.
• Een pot met goed sluitend deksel en een etiket voor de klaargemaakte loog.

Werkwijze

Welk hout en welke as

Houtas bestaat vooral uit kalkverbindingen (25 tot 50 procent) en bevat volgens de University of California Cooperative Extension 5 tot 7 procent kalium; eikenas bevat meer kalium dan naaldhoutas. wordt getoetst Dat kalium zit in de as als kaliumcarbonaat, dat in water oplost en de loog maakt. As van loofhout geeft dus meer en sterkere loog dan as van den of spar. wordt getoetst Goed zijn eik, beuk, es, berk, wilg en fruitsnoeihout wordt getoetst (05.15 Bijl, zaag en brandhout, VK.C09 Brandhout stapelen en drogen). De beste as is wit of lichtgrijs, fijn, en komt van een vuur dat heet en volledig heeft gebrand. Zwarte brokken zijn houtskool; die geven geen loog en kun je apart gebruiken (11.02 Houtskool branden). Oregon State University Extension waarschuwt: nooit as van afval, karton, steenkool, barbecuehoutskool of behandeld, geverfd of gebeitst hout. Die as bevat zware metalen en chemische resten die in je zeep en op je huid terechtkomen. Bewaar as droog. Regen spoelt het kalium er in een paar weken uit, en dan houd je kalk over die nergens meer voor dient.

De loogton bouwen

1. Zet de emmer of ton op twee stenen of blokken, zodat de opvangbak eronder past en de ton iets naar het gat helt.
2. Leg op de bodem een laag kiezels van 3 tot 5 cm, daarop 5 cm stro of grof gras. Dit filter houdt de as tegen en laat het water door.
3. Vul de ton tot 10 cm onder de rand met droge, gezeefde as. Druk licht aan, niet stampen.
4. Maak in het midden een kuiltje, zodat het water niet langs de randen loopt.
5. Giet langzaam warm zacht water in het kuiltje, een liter tegelijk, tot de as nat is en het water bovenop blijft staan. Warm water lost meer op dan koud wordt getoetst.
6. Wacht. Na een tot enkele uren begint er bruine vloeistof uit het gat te druppelen. Dat is de loog. Druppelt er niets: prik met een stok voorzichtig door het filter.
7. Blijf water bijgieten zodra het oppervlak droog valt, tot je 5 tot 10 liter hebt opgevangen of tot de loog bijna kleurloos en dun wordt. De eerste liters zijn het sterkst. Vang ze apart op. Wat later komt is zwakker; dat kun je gebruiken als schoonmaakwater of opnieuw door verse as gieten. Wie geen ton heeft, zet een emmer as en water klaar en roert: één deel as op twee delen water, een nacht laten staan, af en toe roeren, en dan voorzichtig het heldere deel afschenken of door een doek gieten wordt getoetst. Dat is minder sterk maar werkt.

Sterkte testen

Asloog verschilt per vuur, per hout en per emmer. Daarom meet je elke keer.

• pH-papier. Doop het strookje in de loog en vergelijk met de kleurkaart. Bruikbare asloog zit op 12 of hoger; goede loog voor zeep op 13 tot 14 wordt getoetst. Onder 11 is het alleen schoonmaakwater.
• Ei of aardappel. De oude test: leg een vers rauw ei of een kleine gewassen aardappel in de loog. Zinkt het: te zwak. Drijft het met een stukje boven water zo groot als een muntstuk van ongeveer 2 cm: sterk genoeg voor zeep. Drijft het plat als een vlot: te sterk, verdunnen wordt getoetst. Het ei gooi je daarna weg; dat eet je niet meer.
• Veer of stokje. Een kippenveer die in sterke loog vervilt en uit elkaar valt, is een teken dat de loog eiwit oplost wordt getoetst. Geen maat, wel een waarschuwing hoe bijtend dit is.
• Nooit met je vinger, nooit met je tong. Loog voelt glad omdat hij je huid oplost.

Inkoken tot sterke loog of potas

Zwakke loog maak je sterker op twee manieren. Giet hem opnieuw door een ton met verse as, één tot twee keer. Of kook hem in.

1. Giet de loog in een roestvrijstalen, gietijzeren of geëmailleerde pan, hoogstens half vol.
2. Kook buiten, op een vuur dat je kunt regelen, met de wind in je rug. De damp prikt in ogen en keel: blijf uit de damp.
3. Laat inkoken tot een derde of een kwart. Test opnieuw met pH-papier of ei.
4. Wil je droge potas: kook door tot er een grijsbruine korst achterblijft en laat de pan afkoelen op het vuur. Schraap de korst eruit met een stalen lepel. Dit is onzuiver kaliumcarbonaat, het "potas" uit de geschiedenis.
5. Bewaar potas in een glazen pot met een goed deksel, droog, met etiket "POTAS, LOOG, BIJTEND, NIET ETEN". Potas trekt water aan en wordt een natte klomp als het deksel niet dicht is. Uit 100 kg droog hout blijft grofweg 1 kg as over, en daaruit haal je enkele tientallen tot 100 gram potas wordt getoetst. Dat lijkt weinig, maar een gezin stookt in een winter honderden kilo's hout.

Kaliumhydroxide, kaliumcarbonaat en natronloog: wat je nu hebt

Wat uit de ton komt is vooral kaliumcarbonaat in water, geen zuivere kaliumhydroxide. Het is minder bijtend dan gekochte loog, maar bijtend genoeg om te etsen en om vet te verzepen, al gaat dat langzamer en geeft het een zachte, smeerbare zeep.

• Natronloog (natriumhydroxide, NaOH) uit de winkel: sterk, zuiver, weegbaar. Geeft harde zeep.
• Kaliloog (kaliumhydroxide, KOH) uit de winkel: sterk, zuiver, weegbaar. Geeft zachte zeep of vloeibare zeep.
• Soda (natriumcarbonaat): mild, geeft geen goede zeep, wel schoonmaakwater. In veel huishoudens nog aanwezig.
• Asloog en potas (kaliumcarbonaat met bijmengsels): sterkte onbekend tot je meet; geeft zachte zeep; je kunt niet wegen, alleen testen (11.04 Zeep maken). Wie sterkere loog wil, kan asloog "scherpen" met gebluste kalk: roer een handvol gebluste kalk door hete asloog, laat bezinken en schenk het heldere deel af. De kalk neemt het carbonaat op en laat kaliumhydroxide achter; het witte bezinksel is krijt wordt getoetst. Zo deden zeepzieders het eeuwenlang. De hoeveelheid kalk en de opbrengst kun je zonder laboratorium alleen met pH-papier en het ei volgen. Kalk maak je in 11.07 Kalk branden en blussen.

Waar je asloog voor gebruikt

• Zeep. Sterke asloog met vet geeft zachte zeep (11.04 Zeep maken).
• Ontvetten. Zwakke asloog (pH 10 tot 12) ontvet pannen, roetpotten en werkkleding. Spoel grondig na met schoon water en draag handschoenen (VK.B18 Kleding en beddengoed wassen zonder machine, en ontluizen).
• Maïs. Een handvol as of zwakke asloog bij het kookwater maakt maïs voedzamer en losser van de schil (VK.D03 Maïs nixtamaliseren met kalk of houtas).
• Eikels. Eikels maak je eetbaar door de bittere looizuren eruit te spoelen met veel water (VK.D02 Eikels uitlogen en tot meel maken). Sommige tradities gebruiken daarvoor een bad in zwakke aswater om het sneller te laten gaan; spoel daarna zo lang met schoon water tot het spoelwater helder en het meel niet meer glad of zeepachtig smaakt wordt getoetst. Twijfel je: alleen water.
• Houtbewerking en huiden. Loogwater lost haar en vet van huiden en maakt hout grijs; dat komt in latere hoofdstukken. Gebruik asloog nooit om voedsel "schoon te maken" anders dan maïs en eikels, en nooit voor drinkwater.

Zo weet je dat het werkt

• De eerste loog uit de ton is bruin tot donkergeel, voelt zwaar, en wijst op pH-papier 12 of hoger.
• Het ei of de aardappel drijft met een plek boven water ter grootte van een muntstuk.
• Een druppel loog op een vette pan laat het vet in een minuut wit en wasachtig worden wordt getoetst.
• Na inkoken blijft een grijsbruine, droge korst achter die hard wordt als hij afkoelt.
• Je hebt een pot met etiket, achter slot, en je weet welke sterkte erin zit omdat je het hebt opgeschreven (16.02 Waarnemen en meten).

Zo weet je dat het misgaat

• Er komt alleen troebel grijs water uit de ton: het filter laat as door. Leg de ton opnieuw aan met meer stro en giet de eerste liters terug.
• De loog blijft onder pH 11, ook na een tweede doorgang: de as is nat geweest, komt van naaldhout of is te oud. Gebruik dit als schoonmaakwater en zoek droge loofhoutas.
• De pan bubbelt, wordt zwart of geeft een scherpe lucht bij inkoken: verkeerde pan, waarschijnlijk aluminium of zink. Haal hem van het vuur, buiten, en gooi de loog weg; het gas is waterstof. wordt getoetst
• Je huid voelt glad of zeepachtig: dat is loog. Spoel meteen minstens 45 minuten met water (11.01 Veilig werken met stoffen).
• De potas in de pot is nat en plakkerig geworden: het deksel sluit niet. Nog bruikbaar, maar weeg niets af op basis van die klomp; test opnieuw.
• Kinderen of dieren komen bij de opvangbak: stop, zet alles weg, en pas de opstelling aan tot dat niet meer kan.

Als je iets mist

Achtergrond

Hout bevat mineralen die het uit de bodem heeft opgenomen. Bij verbranding verdwijnen koolstof, waterstof en het meeste zwavel en stikstof als gas; wat overblijft is as met de metalen in oxide- en carbonaatvorm, vooral calcium, kalium en magnesium. Kaliumcarbonaat lost goed op in water; calciumcarbonaat (kalk) bijna niet. Daarom haalt water het kalium eruit en blijft de kalk in de ton. Het opgeloste kaliumcarbonaat maakt water bijtend: een deel ervan reageert met water tot kaliumhydroxide en bicarbonaat, en dat hydroxide is wat vet verzeept wordt getoetst. Hard water bevat zelf calcium. Dat calcium bindt een deel van het carbonaat tot onoplosbare kalk, zodat de loog zwakker wordt. Daarom het advies voor regenwater. Historisch heette het gedroogde product potas (van "pot" en "as"). Asserijen in Noord-Amerika en Europa kookten de loog in grote ijzeren potten in, en bakten de potas daarna wit tot parelas voor glas en zeep. Het "scherpen" met gebluste kalk is dezelfde reactie als in een moderne fabriek: carbonaat plus calciumhydroxide geeft hydroxide plus onoplosbaar calciumcarbonaat. Zuivere kaliumhydroxide maakt vet tot kaliumzeep, die zacht is en in water oplost; natriumhydroxide maakt natriumzeep, die hard is. wordt getoetst Met asloog krijg je daarom altijd zachte zeep, tenzij je er zout aan toevoegt om een deel om te zetten (11.04 Zeep maken). Bewijs: houtas is alkalisch en bevat vooral kalk en enkele procenten kalium, loofhout meer dan naaldhout A (extensiediensten van universiteiten). wordt getoetst Uitlogen met water en inkoken tot potas A (historisch en chemisch goed gedocumenteerd). As van behandeld hout, afval en barbecuehoutskool nooit gebruiken A. Loog vreet aluminium en geeft waterstof A. wordt getoetst pH-grenzen voor bruikbare zeeploog C (praktijkregel, niet gemeten voor asloog). De ei- en aardappeltest C (eeuwenoude praktijk, geen meetnorm). Scherpen met kalk B (de reactie is zeker, de hoeveelheden zonder laboratorium niet). Opbrengst per kilo hout D (grove schatting).

Volgende niveau

Op niveau II leg je een vaste loogton aan onder een afdakje, met een stenen vloer eronder zodat gemorste loog niet in de grond trekt, en een opvangbak met deksel. Verzamel as het hele stookseizoen in een droge metalen ton. Houd een logboek per partij: hout, hoeveelheid as, water, pH, eitest, datum (16.03 Experimenten documenteren). Maak dan je eerste zachte zeep (11.04 Zeep maken). Op niveau III brand je zelf kalk (11.07 Kalk branden en blussen) en scherp je de asloog tot echte kaliloog, maak je potas in voorraad voor ruil, en gebruik je de uitgeloogde as als kalkmeststof op zure grond, met mate (13.02 Bodemleven en compost).

Controlelijst

• Ik gebruik alleen droge as van schoon, onbehandeld loofhout en bewaar as droog.
• Ik bouw een ton met grind en stro, en giet langzaam zacht water op de as.
• Ik test elke partij loog met pH-papier of het ei en schrijf de uitslag op.
• Ik kook loog alleen buiten, in roestvrij staal, gietijzer of email, nooit in aluminium.
• Ik draag bril en handschoenen en heb een emmer spoelwater binnen twee stappen.
• Ik bewaar potas en loog in een pot met etiket, achter slot, droog en dicht.
• Ik giet droge loog altijd bij water en nooit water bij droge loog.
• Ik weet dat asloog zachte zeep geeft en dat ik hem niet kan wegen, alleen testen.

Verantwoording

• University of California Cooperative Extension, Ventura County: Wood ashes: houtas bevat 5 tot 7 procent kalium en 25 tot 50 procent kalkverbindingen; eikenas bevat meer kalium dan naaldhoutas; 80 tot 90 procent van de mineralen is wateroplosbaar. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Oregon State University Extension: Use fireplace ash sparingly to boost garden soil: as behandelen als loog of bleekwater (bril, handschoenen, stofmasker); nooit as van afval, karton, steenkool, barbecuehoutskool of behandeld, geverfd of gebeitst hout.
• University of New Hampshire Extension: Guide to using wood ash as an agricultural soil amendment: as ongeveer 5 procent kalium en 25 procent calcium; kalkwaarde 25 tot 59 procent van die van kalksteen. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Oregon State University, Fertilizer guide FG61: Using wood ashes in the home garden: het potasgehalte (K2O) van houtas loopt uiteen van 10 tot 35 procent; dit wijkt af van de 5 tot 7 procent kalium hierboven, deels door de rekenwijze (K2O tegenover K) en door verschil in hout; dit hoofdstuk noemt de lage waarde. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Wikipedia: Ashery: historische werkwijze: as weken in heet water, filteren, herhalen tot de gewenste sterkte, inkoken tot potas, bakken tot parelas; gebruik voor glas en zachte zeep.
• NIOSH Pocket Guide: Potassium hydroxide: brandwonden aan ogen en huid, warmte bij contact met water, onverenigbaar met zuren en natte metalen; direct spoelen.
• NIOSH Pocket Guide: Sodium hydroxide: onverenigbaar met water, zuren, aluminium, tin en zink; bijtend.
• NOAA CAMEO Chemicals: Sodium hydroxide: tast aluminium en zink aan onder vorming van waterstof, een brandbaar gas. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Thuisarts: Er is een gevaarlijke stof in mijn oog gekomen: direct minstens 10 minuten spoelen met lauw water; bij loog of kalk meteen de huisarts bellen.
• Rode Kruis Nederland: Giftige stof op de huid: poeder wegborstelen, minstens 45 minuten spoelen met lauw water. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de hoeveelheid as en de maat van het gat in de ton, het effect van hard water en warm water op de opbrengst, de geschiktheid van koper, de lijst houtsoorten, de roermethode in een emmer, alle pH-grenzen voor asloog, de ei-, aardappel- en veertest, de opbrengst aan potas per kilo hout, het scherpen met kalk zonder meting, het aswaterbad voor eikels, de vettest met een druppel loog, rode kool als indicator, sodahoudende as van kustplanten, en de chemische verklaring van de werking van carbonaat in water. Alleen via een zoekresultaat, dus niet ingezien en ook gemarkeerd: de samenstelling van as (kalk, kalium, loofhout tegenover naaldhout) en waterstof bij aluminium. Zonder enige bron in de Verantwoording en gemarkeerd: het verschil tussen kaliumzeep en natriumzeep. Niemand in de redactie heeft deze loog in een laboratorium laten meten. Getoetst door: nog niet.