Hoofdstuk · Terugwinnen & maken
De 12 volt standaard
Eén spanning voor de hele gemeenschap, zodat alles op alles past
Concepttekst. Nog niet getoetst door een vakdeskundige. Volg altijd actuele instructies van de overheid en hulpdiensten. Bij acuut gevaar: bel 112.
Gevaar · Lage spanning, hoge stroom
- Een kortgesloten accu levert honderden ampère. Een ring, horloge of sleutel tussen de polen wordt in seconden gloeiend heet. Doe metaal af voor je aan een accu werkt.
- Sluit eerst alles aan en zet dan pas de hoofdzekering erin.
- Een kabel zonder zekering is een brandlont.
Waarom dit telt
Zonder stroomnet is een apparaat van 230 volt bijna waardeloos. Een auto, caravan, camper, boot of vrachtwagen is daarentegen een complete 12 of 24 volt wereld: lampen, pompen, koelkasten, ventilatoren, radio's, kabels, zekeringen en stekkers. Kies als gemeenschap één spanning, en elk onderdeel uit elke donor past op elk net.
Als er nog hulp is Koop zolang het kan stekkerdozen, zekeringen en kabel voor 12 volt bij een caravan of botenwinkel. Laat een installateur je ontwerp nakijken.
Eerst doen
- Spreek af: wij werken op 12 volt gelijkstroom. Grotere installaties op 24 volt.
- Spreek één stekker af voor kleine apparaten: de autostekkerdoos (sigarettenaansteker).
- Spreek kleuren af: rood is plus, zwart is min. Altijd.
- Zet in elke plusdraad een zekering, zo dicht mogelijk bij de accu.
- Bekijk het etiket van elke netadapter in huis. Staat er een uitgang van 12 volt gelijkstroom op? Dan werkt dat apparaat straks rechtstreeks op de accu.
- Schrijf de afspraken op een vel en hang het in de werkplaats.
Wat je nodig hebt
Werkwijze
Waarom één spanning
- Apparaten passen op elkaar. Een lamp uit een camper werkt in het huis, de pomp uit een boot in de moestuin.
- Je verliest geen stroom aan omzetten. Een omvormer van 12 naar 230 volt verliest 10 tot 15 procent, en verbruikt ook stroom als er niets op aangesloten is wordt getoetst.
- Het is veiliger. 12 en 24 volt zijn bij aanraking met droge huid niet gevaarlijk. Brand door kortsluiting blijft wel een gevaar.
- Fouten zijn duur. Een 12 volt lamp op 24 volt brandt direct door. Eén standaard voorkomt dat.
12 of 24 volt
| № | 12 volt | 24 volt | |
|---|---|---|---|
| 1 | Waar je het vindt | Auto's, caravans, campers, kleine boten | Vrachtwagens, bussen, grotere boten, heftrucks |
| 2 | Apparaten | Zeer veel | Minder, maar zwaarder |
| 3 | Stroom bij hetzelfde vermogen | Twee keer zo hoog | Half zo hoog |
| 4 | Kabel | Dikker | De helft van de doorsnede |
| 5 | Geschikt voor | Een huis, tot ongeveer 1.000 watt tegelijk wordt getoetst | Een werkplaats of meerdere huizen |
Gebruik je toch beide: zet een omzetter van 24 naar 12 volt (uit een vrachtwagen of bus) tussen de twee netten. Sluit nooit een 12 volt apparaat direct op 24 volt aan.
Volt, ampère, watt in gewone taal
Denk aan water in een leiding.
- Spanning (volt, V) is de druk.
- Stroom (ampère, A) is hoeveel er per seconde doorheen gaat.
- Weerstand (ohm, Ω) is hoe nauw de leiding is.
- Vermogen (watt, W) is hoeveel werk het doet: volt maal ampère. Drie rekenregels heb je nodig:
- Stroom = vermogen gedeeld door spanning. Een lamp van 12 watt op 12 volt trekt 1 ampère.
- Spanning = stroom maal weerstand. Dat is de wet van Ohm.
- Energie in wattuur = vermogen maal uren. Een lamp van 12 watt die vijf uur brandt, gebruikt 60 wattuur. Een accu van 100 ampère uur op 12 volt bevat 1.200 wattuur. Van een loodaccu gebruik je hooguit de helft, dus 600 wattuur (10.06). Let op dezelfde rekensom bij grote apparaten. Een waterkoker van 2.000 watt via een omvormer trekt op 12 volt meer dan 160 ampère. Daar is geen gewone kabel tegen bestand, en de accu is in een kwartier leeg. Koken doe je niet op 12 volt.
Kabeldikte en spanningsverlies
Bij lage spanning verlies je veel in dunne of lange kabels. De lamp brandt zwak, de pomp sloft, de kabel wordt warm. Houd het verlies onder de 3 procent: dat is 0,36 volt op 12 volt.
| № | Stroom | Kabel 2 meter | Kabel 5 meter | Kabel 10 meter |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 5 A (60 W) | 1,5 mm² | 2,5 mm² | 6 mm² |
| 2 | 10 A (120 W) | 2,5 mm² | 6 mm² | 10 mm² |
| 3 | 20 A (240 W) | 4 mm² | 10 mm² | 25 mm² |
| 4 | 40 A (480 W) | 10 mm² | 25 mm² | 50 mm² |
| 5 | 80 A (960 W) | 16 mm² | 50 mm² | 95 mm² |
Koperen kabel, 12 volt, lengte is de enkele afstand van accu naar apparaat. Op 24 volt mag de kabel de helft van de doorsnede hebben. Zelf rekenen: doorsnede in mm² = 0,035 maal lengte in meter maal stroom in ampère, gedeeld door het toegestane verlies in volt. De doorsnede staat vaak op de mantel. Staat hij er niet op: meet de dikte van de kale koperkern zonder isolatie. 1,4 mm is 1,5 mm², 1,8 mm is 2,5 mm², 2,3 mm is 4 mm² wordt getoetst. Bij soepele kabel met veel draadjes duw je ze strak samen en meet je de bundel. Aluminium kabel moet ongeveer 1,6 keer dikker zijn dan koper wordt getoetst.
Zekeringen
Een zekering beschermt de kabel, niet het apparaat. Zonder zekering kan een kortsluiting de kabel laten gloeien en een huis in brand zetten.
- Zet de hoofdzekering in de plusdraad, binnen 30 cm van de accupool wordt getoetst.
- Kies de zekering iets hoger dan het apparaat trekt, maar lager dan de kabel aankan.
- Geef elke groep een eigen zekering: verlichting, pomp, koelkast, laadpunten.
- Vervang een doorgebrande zekering door een van dezelfde waarde. Nooit een spijker, draad of zilverpapier.
| № | Kabel | Maximale zekering | Voorbeeld |
|---|---|---|---|
| 1 | 1,5 mm² | 10 A wordt getoetst | Lampen, ventilator |
| 2 | 2,5 mm² | 15 A wordt getoetst | Laadpunten, radio |
| 3 | 4 mm² | 25 A wordt getoetst | Koelkast, pomp |
| 4 | 6 mm² | 30 A wordt getoetst | Groep met meerdere apparaten |
| 5 | 16 mm² | 80 A wordt getoetst | Kabel van laadregelaar naar accu |
| 6 | 25 mm² | 100 A wordt getoetst | Hoofdkabel naar verdeelkast |
De gekleurde steekzekeringen uit auto's lopen van 1 tot 40 ampère; de waarde staat op de bovenkant. Grote platte zekeringen met boutgaten vind je in campers, boten en bij de accu van vrachtwagens.
Aansluitingen standaardiseren
- Gebruik de autostekkerdoos voor apparaten tot ongeveer 8 ampère wordt getoetst. De middelste pin is plus, de rand is min.
- Gebruik voor zwaardere apparaten grote steekverbinders zoals op golfkarren, vorkheftrucks en elektrische lieren.
- Zet op accupolen altijd kabelschoenen met een ring, vastgezet met een bout en moer. Geen krokodillenklemmen voor vaste aansluitingen.
- Maak een verdeelkast: een plank met een hoofdzekering, een rail voor plus, een rail voor min, en per groep een zekering. De zekeringkast uit een caravan of boot is ideaal.
- Label beide uiteinden van elke kabel met groep en richting.
- Draai nooit plus en min om. Veel 12 volt apparaten gaan daar direct aan kapot.
USB laden via 12 volt
Laad telefoons, lampjes en radio's met een USB lader voor in de auto. Die zet 12 volt om naar 5 volt en verliest daarbij weinig.
- Een telefoon vraagt per lading ongeveer 10 tot 20 wattuur wordt getoetst: 1 tot 2 ampère uur uit een 12 volt accu.
- Een snellader met USB C kan ook 12 tot 20 volt leveren; veel laptops laden daarop.
- Laptops zonder USB C laden met een autoadapter voor laptops.
- Laad nooit een telefoon via een omvormer naar 230 volt en dan weer terug: dat verspilt een kwart tot de helft wordt getoetst.
Wat er op 12 volt werkt
| № | Apparaat | Verbruik | Waar je het vindt |
|---|---|---|---|
| 1 | Ledlamp | 2 tot 10 W | Caravans, boten, campers, auto binnenverlichting, ledstrips |
| 2 | Koelbox met compressor | 30 tot 60 W als hij draait | Campers, vrachtwagens, boten |
| 3 | Waterpomp | 30 tot 80 W | Campers, caravans, boten |
| 4 | Ventilator | 2 tot 20 W | Computers (bijna altijd 12 volt), auto's, campers |
| 5 | Radio | 5 tot 20 W | Autoradio, marifoon, zendontvangers (14.06) |
| 6 | Router, modem, camera, luidspreker | 5 tot 15 W | In huis, met een netadapter van 12 volt |
| 7 | Laptop | 30 tot 65 W | Via autoadapter of USB C |
| 8 | Bandenpomp, soldeerbout, ruitenwissermotor | 30 tot 150 W | Auto's, garages |
Verbruik is typisch en verschilt per apparaat wordt getoetst. Kijk op het typeplaatje of de adapter.
Zo weet je dat het werkt
- Je meet bij het apparaat dat aan staat minder dan 0,4 volt lager dan aan de accu.
- Geen kabel voelt na een uur gebruik warmer aan dan je hand.
- Elk apparaat uit de straat kan op elke accu met dezelfde stekker.
- Je kunt van elk apparaat zeggen hoeveel ampère het trekt en hoeveel wattuur het per dag gebruikt.
Zo weet je dat het misgaat
- De lampen dimmen als de pomp aanslaat: te veel spanningsverlies. Neem een dikkere of kortere kabel of geef de pomp een eigen kabel naar de accu.
- Een kabel wordt warm of ruikt naar plastic: te dun voor de stroom. Zet het apparaat uit, kies de kabel uit de tabel.
- Een zekering springt steeds: kortsluiting of te zwaar apparaat. Zoek de fout. Zet nooit een zwaardere zekering.
- Een apparaat doet niets: meet spanning op de stekker. Geen spanning: zekering of plus en min verwisseld.
Gevaar · Lage spanning, hoge stroom
- Een kortgesloten accu levert honderden ampère. Een ring, horloge of sleutel tussen de polen wordt in seconden gloeiend heet. Doe metaal af voor je aan een accu werkt.
- Sluit eerst alles aan en zet dan pas de hoofdzekering erin.
- Een kabel zonder zekering is een brandlont.
Als je iets mist
| № | Mis je | Gebruik dan |
|---|---|---|
| 1 | Dikke kabel | Startkabels, accukabels uit auto's, of twee dunne kabels naast elkaar |
| 2 | Zekeringhouder | Steekzekering in een auto zekeringkast laten zitten en die kast hergebruiken |
| 3 | Kabelschoenen | Een oog buigen van de kale draad om de bout, met een ring eronder |
| 4 | Autostekkerdoos | Twee steekbare kabelschoenen, plus en min duidelijk gemerkt |
| 5 | 12 volt lamp | Een ledlamp met 12 volt op de voet uit een spot van 12 volt (MR16) |
Achtergrond
Elektrisch vermogen is spanning maal stroom. Wie bij lage spanning toch vermogen wil, heeft veel stroom nodig. Het verlies in een kabel groeit met het kwadraat van de stroom: twee keer zoveel stroom geeft vier keer zoveel verlies. Daarom gebruiken vrachtwagens 24 volt en het stroomnet duizenden volt. Voor een huis zonder koken en verwarmen is 12 volt genoeg en blijft het veilig voor de handen. Zonnepanelen en accu's geven gelijkstroom. Wie op gelijkstroom blijft, zet de stroom niet twee keer om en houdt alles wat de autowereld bouwde bruikbaar.
Volgende niveau
Koppel huizen aan een 24 volt net met een gezamenlijke accubank (08.10 Een lokaal energienet). Maak van een caravan de energiekern van een straat (10.09). Houd een register bij van alle apparaten en hun verbruik (16.04 Eenheden en standaarden).
Controlelijst
- Onze gemeenschap werkt op 12 volt, grotere netten op 24 volt.
- Rood is plus, zwart is min, de autostekkerdoos is de standaardstekker.
- Elke plusdraad heeft een zekering binnen 30 cm van de accu.
- Ik kies de kabeldikte uit de tabel en meet het spanningsverlies.
- Ik reken stroom uit met vermogen gedeeld door spanning.
- Ik laad telefoons en laptops direct op 12 volt, niet via een omvormer.
Verantwoording
Natuurkunde van gelijkstroom; installatierichtlijnen uit de caravan, camper en jachtbouw; kabeltabellen berekend voor koper met 3 procent verlies. Maximale stroom per kabel en zekeringwaarden zijn voorzichtige richtwaarden en hangen af van isolatie en omgeving. Getoetst door: nog niet