Bouwrecept · Terugwinnen & maken
Kristalontvanger
Een radio zonder batterij, en eerlijk over wanneer hij iets ontvangt
Concepttekst. Nog niet getoetst door een vakdeskundige. Volg altijd actuele instructies van de overheid en hulpdiensten. Bij acuut gevaar: bel 112.
Gevaar · Bliksem en hoogspanning Een lange draad in de lucht trekt bliksem aan en laadt bij onweer statisch op.
- Leg de antenne bij elke onweersbui aan aarde, en raak de afloopdraad dan niet aan.
- Span nooit een antenne in de buurt van een bovengrondse stroomleiding, ook niet als het net uit lijkt: iemand kan hem weer inschakelen.
- Open nooit een oude beeldbuistelevisie zonder 10.01 Veilig slopen te kennen: de beeldbuis houdt dagen een lading van duizenden volt vast wordt getoetst.
Wat het doet
Een kristalontvanger haalt al zijn energie uit de radiogolf zelf. Er zit geen batterij in, geen versterker, geen stroom. Een lange draad vangt de golf, een spoel en een condensator kiezen één zender, een diode haalt het geluid eruit, en een gevoelig oortje maakt het hoorbaar. Nu het eerlijke deel. Een kristalontvanger hoort alleen AM: middengolf (ongeveer 530 tot 1.600 kHz) en lange golf. FM en digitale radio kan hij niet ontvangen. In Nederland zijn bijna alle middengolfzenders al jaren uit de lucht wordt getoetst. Als de voorzieningen wegvallen, valt ook de meeste radio weg. Dit toestel heeft dus pas waarde als iemand in de buurt een AM zender in de lucht houdt, bijvoorbeeld een overheid, een leger, een zendamateur of je eigen gemeenschap. 's Nachts reikt middengolf honderden kilometers ver, dus luister dan eerst. En test vooraf met een gewone draagbare radio of er op de middengolf nog iets te horen is.
Stuklijst
| № | Onderdeel | Aantal | Donor of bron |
|---|---|---|---|
| 1 | Geëmailleerd koperdraad 0,3 tot 0,5 mm | 15 m | DK.19 Beeldbuistelevisie en oude elektronica: afbuigspoel, trafo's; DK.04 Wasmachine: motor |
| 2 | Pvc buis 80 mm, 12 cm lang | 1 | Regenpijp, DK.18 Winkels en kantoren |
| 3 | Variabele condensator, ongeveer 365 pF | 1 | DK.19: oude AM radio met draaiknop voor de zenderkeuze |
| 4 | Germaniumdiode of Schottky signaaldiode | 1 | DK.19: oude radio's en tv's; DK.12 Computer, printer en harde schijf |
| 5 | Kristaloortje of piëzoschijfje | 1 | DK.19, of een piëzoschijf uit een rookmelder of wenskaart |
| 6 | Weerstand 47 tot 100 kilo ohm | 1 | DK.19 of DK.12 |
| 7 | Antennedraad, koper of gevlochten staal, 20 tot 30 m | 1 | DK.01 De auto: kabelboom; DK.03 De boot |
| 8 | Isolatoren: porselein of plastic flessenhalzen | 3 | DK.18 Winkels en kantoren, DK.20 Verlichting |
| 9 | Aardpen: koperen leiding of staalpijp van 1 m, of een metalen waterleiding | 1 | DK.15 Boiler en cv ketel |
| 10 | Plankje 20 × 15 cm, schroeven, krokodillenklemmen | 1 set | DK.17 Meubels en matrassen |
Gereedschap
- Soldeerbout en tin (VK.J05 Solderen), multimeter.
- Schuurpapiertje of mes om lak van het draad te krabben.
- Ladder, touw en een steen om de antenne over een boom te gooien.
Bouwen
- Wikkel de spoel. Boor twee gaatjes van 2 mm aan het begin van de pvc buis en zet het draadeind vast. Wikkel 50 windingen strak naast elkaar. Dat geeft ongeveer 240 microhenry, genoeg voor de hele middengolf met een condensator van 365 pF wordt getoetst.
- Maak aftakkingen bij winding 10, 20, 30 en 40: draai een lusje van 2 cm uit het draad en ga verder in dezelfde richting. Krab de lak van elk lusje.
- Schroef de spoel, de condensator en vijf schroeven met ringen als aansluitpunten op het plankje: antenne, aarde, en drie voor de oortjes.
- Verbind het begin van de spoel (winding 0) met aarde. Verbind het eind (winding 50) met de antenneschroef.
- Zet de variabele condensator parallel over de hele spoel: één aansluiting aan het begin, één aan het eind.
- Soldeer de diode met een krokodillenklem, zodat je hem op elke aftakking kunt zetten. De andere kant van de diode gaat naar het oortje. De tweede draad van het oortje gaat naar aarde.
- Zet de weerstand parallel over het oortje. Een kristaloortje of piëzoschijf laat de lading anders niet weglopen, en dan hoor je bijna niets wordt getoetst.
- Hang de antenne: 20 tot 30 m draad, zo hoog mogelijk, minstens 6 m, tussen twee bomen of tussen huis en een paal. Zet aan beide einden een isolator. Laat een afloopdraad naar het raam lopen.
- Sla de aardpen 1 m diep in vochtige grond, of klem de aarddraad op een metalen waterleiding die de grond in gaat. Een goede aarde is net zo belangrijk als een goede antenne.
- Zet tussen antenne en ontvanger een schakelaar die de antenne bij onweer direct aan aarde legt.
Testen
- Zet de diode op winding 50 en draai langzaam aan de condensator. Luister na zonsondergang: dan komen er meer zenders door.
- Hoor je één sterke zender overal doorheen: zet de diode op een lagere aftakking. Het geluid wordt zachter, de keuze scherper.
- Hoor je niets: meet met de multimeter of de diode in één richting geleidt, controleer de aarde en kijk met een draagbare radio of er die avond iets uitzendt.
- Een gewone oortje van 16 tot 32 ohm geeft een heel zacht geluid. Een klein transformatortje uit oude elektronica ertussen helpt wordt getoetst.
Onderhoud
- Controleer na elke storm de antennedraad en de isolatoren.
- Giet in de zomer de grond rond de aardpen nat: droge grond is een slechte aarde.
- Bewaar het oortje droog; piëzokristallen kunnen breken.
Gevaar · Bliksem en hoogspanning Een lange draad in de lucht trekt bliksem aan en laadt bij onweer statisch op.
- Leg de antenne bij elke onweersbui aan aarde, en raak de afloopdraad dan niet aan.
- Span nooit een antenne in de buurt van een bovengrondse stroomleiding, ook niet als het net uit lijkt: iemand kan hem weer inschakelen.
- Open nooit een oude beeldbuistelevisie zonder 10.01 Veilig slopen te kennen: de beeldbuis houdt dagen een lading van duizenden volt vast wordt getoetst.
Volgende stap
Als je gemeenschap een kleine AM zender kan opzetten, hoort elk huis met dit toestel de berichten zonder één batterij. Lees 14.07 Noodcommunicatie en zoek een zendamateur in de buurt. Met dezelfde spoel en een batterijloze versterker kun je later meer.