Mortel en kalkpleister

Waarom dit telt

Als cement op is, houdt kalkmortel je muren bij elkaar en houdt kalkpleister de regen eruit. De meeste gebouwen van vóór ongeveer 1920 zijn ermee gemaakt, dus je herstelt ze er ook het best mee. Kalk is traag: wat je vandaag metselt, kan weken later nog door vorst, zon of regen kapotgaan. Nazorg telt daarom net zo zwaar als mengen.

Eerst doen

1. Kijk wat de muur nodig heeft: los voegwerk, vocht of een scheur die groeit. Bij een groeiende scheur eerst 05.02 Een gebouw beoordelen.
2. Pak eerst de oorzaak aan: lekkende goot, kapot dak, opspattend water (05.07 Regen en vocht weren).
3. Zet een bril op en houd schoon spoelwater bij de hand. Gebluste kalk beschadigt ogen.
4. Maak een proefmengsel van 1 deel kalkdeeg op 3 delen scherp zand, gemeten met dezelfde emmer.
5. Maak de muur vochtig, maar niet druipnat, en breng de mortel aan.
6. Dek af tegen zon, wind, regen en vorst, en houd het werk dagen tot weken licht vochtig.

Wat je nodig hebt

• Kalkdeeg dat minstens enkele weken gerijpt is, voor pleister liever drie maanden (11.07 Kalk branden en blussen), of gebluste kalk uit zakken die je eerst inweekt.
• Scherp, schoon zand met korrels van verschillende grootte. Grootste korrel ongeveer een derde van de voegbreedte. Strandzand alleen na grondig spoelen met zoet water wordt getoetst.
• Twee gelijke emmers om te meten, een mortelkuip of plank, een schop en een hak of stamper.
• Troffel, voegspijker, spaan, houten schuurbord en een stijve borstel.
• Water, een plantenspuit of bezem om te nevelen, en jute, zeilen of oude dekens.
• Koe-, geiten- of paardenhaar voor pleister op latten, ongeveer 0,5 kilo per 100 liter mortel wordt getoetst.
• Bril, huishoudhandschoenen met lange manchet, lange mouwen en een aparte emmer spoelwater.

Reken voor pleister: 1 vierkante meter van 25 mm dik is 25 liter mortel.

Werkwijze

Welke mortel waarvoor

Waar 1 op 3 vandaan komt. Droog zand heeft ongeveer een derde holle ruimte, en die vult de kalk. Daarom is 1 deel kalk op 3 delen zand het gewone beginpunt, ook in het vakartikel Lime: the basics. Het Scottish Lime Centre onderzocht ongeveer 4500 oude mortels en vond vooral 1 op 1,5 tot 1 op 2. De oude voorschriften van 1 op 3 gingen vaak over ongebluste kalk, die bij het blussen 60 tot 100 procent in volume groeit. Onze keuze: begin met 1 op 3 en ga naar 1 op 2,5 of 1 op 2 als het zand grof of arm is of als de muur veel weer vangt. Maak altijd proefstukken.

Puzzolaan. Luchtkalk krijgt een hydraulische werking met tras, vulkanische as, puimsteen, rijstkafas of baksteenmeel. Begin met 1 deel puzzolaan op 3 delen kalkdeeg en beoordeel een proefstuk wordt getoetst. Baksteenmeel werkt alleen als het zacht gebakken steen is, heel fijn gemalen wordt getoetst.

Mengen

1. Meet zand en kalk af met dezelfde emmer, afgestreken.
2. Hak en stamp de kalk lang door het zand. Het deeg bevat al water; voeg alleen water toe als het echt nodig is.
3. Laat de mortel liefst een paar dagen staan onder een natte doek en werk hem opnieuw door. Dat maakt de kalk rijper.

Luchtkalkmortel bindt traag, dus je kunt grotere hoeveelheden aanmaken, zegt Practical Action. Hydraulische mortel verwerk je dezelfde dag wordt getoetst.

Waarom cement oude muren kapotmaakt

In een oude muur gaat vocht erin en er weer uit. Kalkmortel laat dat vocht door, zodat vorst en zouten zich in de voeg concentreren (SPAB) en niet in de steen wordt getoetst. Cement is dicht, hard en stijf. Het vocht moet dan door de steen, die afschilfert (gemeentegids Lancaster). Practical Action meldt dat reparaties met portlandcement aan oude gebouwen vrijwel altijd tot meer verval leidden. De regel van KNB: herstelmortel moet qua sterkte en hardheid zo goed mogelijk aansluiten bij wat er al zit. Dus liever te zacht dan te hard.

Voegen herstellen

1. Hak of krab losse mortel met de hand weg, vierkant uit, tot een diepte die flink groter is dan de voeghoogte. Reken op minstens twee keer de voegbreedte wordt getoetst.
2. Borstel of spoel het stof weg en maak de voeg goed nat.
3. Druk de mortel in dunne lagen stevig aan, van achter naar voren wordt getoetst.
4. Borstel de voeg met een stijve borstel als hij leerhard is.
5. Bescherm en houd vochtig, zie hieronder.

Metselen in grote lijnen

Stenen, verband, lood en dragende werking staan in 12.03 Muren en draagconstructies. Wat kalk anders maakt:

• Droge, sterk zuigende stenen besproei je minstens 24 uur van tevoren. Ze moeten vochtig zijn, zonder waterfilm (KNB).
• Kalkmortel wint traag aan sterkte. Metsel daarom minder hoog per dag dan met cement. Begin met ongeveer 1 meter per dag wordt getoetst.
• Kalkmortel laat zich weer van baksteen afhalen, zegt KNB. Stenen uit oud kalkwerk kun je dus hergebruiken (10.01 Veilig slopen).

Kalkpleister in lagen

De getallen hieronder komen uit het vakartikel Internal lime plastering (Buildingconservation.com). Ze gelden voor binnenwerk. Drie lagen zijn de standaard; schuren en stallen hadden er vaak twee.

1. Maak een droge, poreuze muur de dag ervoor en op de dag zelf nat. Na een uur moet hij vochtig aanvoelen, zonder druppels.
2. Borstel elke laag af en maak hem licht vochtig voordat de volgende erop gaat.
3. Krimpscheurtjes zijn normaal.

Buiten gebruik je dezelfde opbouw, met een lichte hydraulische werking als de muur veel regen vangt wordt getoetst. Witkalk geeft de laatste bescherming (11.07 Kalk branden en blussen).

Carbonatatie en droogtijd

Luchtkalk hardt niet door te drogen, maar doordat de kalk koolzuur uit de lucht opneemt en weer kalksteen wordt. Daarvoor zijn lucht en water tegelijk nodig in de poriën, zegt KNB. Te nat en de lucht kan er niet in; te droog en de reactie stopt.

De Europese kalkorganisatie EuLA vat het onderzoek samen: onder gewone omstandigheden duurt carbonatatie enkele weken tot enkele jaren, afhankelijk van de dikte. Een vuistregel uit de literatuur is dat de diepte groeit met de wortel van de tijd: ongeveer 10 mm na 100 dagen en 19 mm na een jaar wordt getoetst. Dikke muren harden in de kern dus jaren niet uit.

Vochtig houden en beschermen

• Eerste dagen. Houd het werk licht vochtig. Nevel met een plantenspuit of bezem, geen harde straal, twee tot drie keer per dag bij warm weer. Dat advies geeft Practical Action voor pleister met kalk. Reken op minstens een week wordt getoetst.
• Zon en wind. Hang jute of zeilen op, met ruimte tussen zeil en muur. Te snelle droging heet verbranden: de mortel verpoedert en laat los. Volgens KNB gebeurt dat vooral bij voegwerk, en hydraulische mortel is er gevoeliger voor dan luchtkalk.
• Regen. Regen op verse mortel spoelt de kalk eruit. Dek de muur af en leid het dakwater weg.
• Vorst. Niet-uitgeharde kalkmortel is zwak. KNB zegt: luchtkalkmortel niet meer verwerken in de maanden vóór een mogelijke vorstperiode, tenzij je hem heel goed beschermt. Ook hydraulische mortel moet de eerste weken vorstvrij blijven. De gemeentegids van Lancaster zegt: niet werken als het onder 5 graden kan komen, buiten niet van late herfst tot late lente.

Werk buiten van mei tot en met augustus wordt getoetst. Bij een warme, droge oostenwind zijn zon en wind de vijand: werk dan aan de schaduwkant wordt getoetst. KNB meldt dat hydraulische mortels het in een vochtig klimaat over het algemeen beter doen dan zuivere luchtkalk.

Wat zonder cement niet kan

Met kalk bouw je muren, gewelven, bogen en pleisters, geen moderne constructies.

• Geen dragend beton. Kalkbeton bestaat en Romeinse werken met hydraulische kalk en puzzolaan staan nog. Maar zonder cement maak je geen gewapende balk, vloer of latei die trekkracht opneemt wordt getoetst. Overspanningen doe je met hout, of met een boog of gewelf (12.03 Muren en draagconstructies).
• Geen reparatie van gescheurd beton. Kalk geeft een betonconstructie geen kracht terug wordt getoetst. Beoordeel een gescheurde vloer of kolom met 05.02 Een gebouw beoordelen.
• Waterdicht werk. Reservoirs, kelders en kademuren vragen sterk hydraulische mortel, en die moet je met proefstukken testen. Luchtkalk is daarvoor ongeschikt.

Bewaar het laatste cement voor wat alleen cement kan.

Leem als alternatief

Is er geen kalk, of is het werk binnen en droog, dan is leem de goedkoopste weg. Volgens Practical Action past leempleister ook op steen en baksteen als de voegen met leemmortel gemaakt zijn. Zie VK.H02 Klei vinden en testen.

• Kleigehalte meestal 10 tot 15 procent. Te weinig is zwak, te veel scheurt. Verbetering: minstens 3 delen zand op 1 deel klei.
• Vezels: stro van 2 tot 5 cm, ongeveer 50 kilo per kubieke meter.
• Kalk-leempleister: 1 deel gebluste kalk, 2 delen kleiige grond, 3 tot 6 delen zand. Sproei die laag de eerste dagen twee à drie keer per dag.
• Eerste laag hoogstens 20 mm, krachtig aangebracht. Maak hem ruw en breng de tweede pas aan als de eerste droog is.
• Test op de muur zelf: smeer een paar proefvlakken en kies het mengsel dat het minst scheurt.

Zware regen spoelt leem af. Een goede voet, een dak met overstek en regelmatig onderhoud zijn nodig (12.09 Onderhoud plannen).

Zo weet je dat het werkt

• Een proefstuk laat zich na een paar weken niet meer met je duimnagel krassen wordt getoetst.
• De mortel blijft aan de steen hechten en klinkt niet hol als je er met je knokkel op klopt.
• Pleister heeft alleen fijne krimpscheurtjes, geen losse schollen.
• De muur droogt na een regenbui weer op, zonder natte plekken binnen.

Zo weet je dat het misgaat

• De mortel verpoedert en valt als zand uit de voeg: verbrand door zon of wind, of te weinig kalk. Haal hem weg, maak de voeg nat, voeg opnieuw en dek beter af.
• Verse pleister schilfert na een vorstnacht: bevroren. Hak los wat loszit en herhaal na de winter.
• Pleister klinkt hol of komt in schollen los: muur te droog, laag te dik of vorige laag te glad. Haal los, maak nat, kras en breng dunner op.
• Witte puistjes of gaatjes in de pleister: onvolledig gebluste kalk. Zeef en laat de kalk langer rijpen (11.07 Kalk branden en blussen).
• Een scheur groeit na herstel: de oorzaak zit in de constructie. Stop met pleisteren en lees 05.02 Een gebouw beoordelen.

Als je iets mist

Achtergrond

Luchtkalk wordt in de muur weer kalksteen, van buiten naar binnen. Daarom is de buitenkant vaak weken eerder hard dan de kern, en bouw je pleister op in dunne lagen. Kalkmortel is vervormbaar, en haarscheurtjes kunnen door carbonatatie weer dichtgroeien, zegt KNB. Cement geeft meer sterkte en snelheid, maar in een oude muur zijn juist die hardheid en dichtheid de oorzaak van schade.

Bewijs: geen harde, dichte mortel in zachte oude muren A (consensus in de restauratiepraktijk, ook al zijn de bronnen vooral vakrichtlijnen). Carbonatatie heeft lucht en vocht nodig A (KNB, EuLA). Bescherming tegen vorst, zon en regen B (KNB, gemeentegidsen). 1 op 3 als beginpunt B; oude mortels waren vaak vetter B (Scottish Lime Centre). Laagopbouw en wachttijden pleister B (vakartikel, één bron). Leemrecepten B (Practical Action, sterk afhankelijk van de grond). Eigen puzzolaanmengsels C (lokaal testen). Kalkmortel als vervanger van gewapend beton D.

Volgende niveau

Leid één of twee mensen op tot vaste metselaar en stukadoor van de groep. Bouw een proefmuurtje met verschillende mengsels op de plek met het zwaarste weer, en noteer na elke winter wat er gebeurde. Zet voegen en witkalk in het jaarlijkse onderhoud (12.09 Onderhoud plannen).

Controlelijst

• Ik pak eerst de oorzaak van vocht of scheuren aan voordat ik voeg of pleister.
• Ik begin met 1 deel kalk op 3 delen scherp zand en maak een proefstuk.
• Ik gebruik geen cement in zachte oude muren en maak herstelmortel niet harder dan wat er zit.
• Ik maak de muur vochtig, zonder waterfilm, voordat ik mortel aanbreng.
• Ik pleister in dunne lagen, kras de raaplaag en wacht tot elke laag sterk genoeg is.
• Ik houd vers werk vochtig en bescherm het tegen zon, wind, regen en vorst.
• Ik werk buiten niet als het onder 5 graden kan komen.
• Ik weet dat ik met kalk geen dragend beton maak, en draag een bril bij al het kalkwerk.

Verantwoording

• Jonathan Taylor: Lime, the basics: 1 op 3, rijpen, puzzolanen, schade door te harde mortel.
• Buildingconservation.com: The Myth in the Mix: holle ruimte in zand, 4500 oude mortels, 1 op 1,5 tot 1 op 2, volumegroei bij blussen.
• Buildingconservation.com: Internal lime plastering: lagen, mengsels, diktes, wachttijden, muur natmaken.
• KNB: Kalkmortel en baksteenmetselwerk (infoblad 51): mortelkeuze, bastaardmortel, herstelmortel, bevochtigen, verbranden, uitspoelen, vorst, hergebruik van steen.
• Lancaster City Council: A View for Eric: schade door cement, korrelgrootte, voegen uitkrabben en borstelen, grens van 5 graden, werkseizoen.
• SPAB: pointing: vorst en zouten concentreren zich in de voeg (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Practical Action: Lime, an introduction: trage binding, puzzolanen, verval door reparaties met portlandcement.
• Practical Action: Mud plasters and renders: leemrecepten, laagdikte, sproeien, proefvlakken.
• EuLA: Despotou en Schlegel (2016): carbonatatie duurt weken tot jaren en vraagt waterdamp.
• Nordkalk: veiligheidsblad ongebluste kalk: oogletsel, 15 minuten spoelen, geen contactlenzen. Het blad gaat over ongebluste kalk; de spoelregel nemen we over voor natte mortel.

Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: haar per 100 liter, strandzand, puzzolaanverhouding en baksteenmeel, verwerkingstijd hydraulische mortel, voegdiepte en laagsgewijs voegen, 1 meter per dag, hydraulische buitenpleister, de vuistregel voor carbonatatiediepte (alleen via een zoekresultaat), nevelduur, werkseizoenen, de grenzen van kalkbeton, kwartsstof, lood en asbest, gebluste kalk inweken, duinzand en de kraswijze. Alleen via een zoekresultaat gezien en dus ook gemarkeerd: de stelling van SPAB. Historic England Repointing Brick and Stone Walls was niet bereikbaar. Getoetst door: nog niet.