Veilig werken met stoffen

Waarom dit telt

Zonder winkel maak je zelf wat je nodig hebt: loog uit as, zeep, kalk, azijn, alcohol. Elk van die stoffen kan je in één seconde blind maken, je huid wegvreten of je longen beschadigen. Een ongeluk met een stof is in dit scenario erger dan nu, want er is geen oogarts, geen brandwondencentrum en geen beademing. Dit hoofdstuk is de basis van heel deel 11: lees het voordat je ook maar één emmer as natmaakt.

Eerst doen

1. Lees het etiket en de gevarensymbolen voordat je een fles of zak opent. Weet je niet wat het is: niet gebruiken.
2. Werk buiten, of binnen met een raam én een deur tegenover elkaar open, en sta met de wind in je rug.
3. Zet een emmer van minstens 10 liter schoon water klaar voor spoelen, en weet waar de dichtstbijzijnde kraan of tank is.
4. Doe een bril die aansluit op je gezicht, handschoenen, lange mouwen en dichte schoenen aan.
5. Meng nooit twee middelen. Giet zuur bij water en loog bij water, nooit andersom, en roer intussen. wordt getoetst
6. Spoel bij contact met huid of oog meteen met veel water en blijf spoelen: oog minstens 10 minuten, huid minstens 45 minuten.

Wat je nodig hebt

• Een veiligheidsbril die rondom aansluit, geen gewone bril. Bij spatgevaar een gelaatsscherm erbij.
• Handschoenen van nitril of dik huishoudrubber voor loog, kalk, zuur en chloor. Leren werkhandschoenen beschermen niet tegen vloeistof.
• Een schort of regenjas van plastic, lange mouwen, dichte schoenen.
• Een stofmasker (FFP2 of beter) voor as, kalkpoeder en soda wordt getoetst. Tegen dampen van chloor of oplosmiddelen helpt een stofmasker niet.
• Twee emmers van minstens 10 liter schoon water, een kan of fles om een oog mee te spoelen, en een zacht schoon doek.
• Potten en lepels van roestvrij staal, glas of geglazuurd aardewerk. Geen aluminium, geen zink, geen verzinkte emmers voor loog of zuur.
• Etiketten, een watervaste stift en flessen die je nooit voor drinken gebruikt.
• pH-papier of strookjes (bereik 1 tot 14) om te meten hoe zuur of bijtend iets is.
• Een afsluitbare kist of kast met slot, buiten bereik van kinderen.

Werkwijze

De gevaren in dit boek

Gevarensymbolen lezen zolang ze er zijn

Op elke verpakking in Europa staan rode ruiten met een zwart teken. De NVWA beschrijft er negen. Leer ze nu uit je hoofd, want etiketten slijten en nieuwe flessen komen er niet.

Staat het signaalwoord "Gevaar" op het etiket, dan is het product gevaarlijker dan bij "Waarschuwing". De H-zinnen op het etiket zeggen wat er mis kan gaan, de P-zinnen wat je moet doen. Kopieer die regels nu op een kaart voor elke stof die je zelf maakt (16.04 Eenheden en standaarden): naam, gevaar, bescherming, eerste hulp.

Buiten werken of met ventilatie

1. Werk met loog, kalk, chloor, alcohol en oplosmiddelen bij voorkeur buiten, in de schaduw en uit de wind.
2. Moet het binnen: open een raam en een deur tegenover elkaar, zodat lucht door de ruimte trekt. Een open raam alleen is niet genoeg.
3. Ga zo staan dat de wind of de luchtstroom van jou naar de stof waait, niet andersom.
4. Werk nooit alleen met een bijtende stof. De tweede persoon staat op afstand, weet waar het water staat en komt pas dichterbij als het nodig is.
5. Houd kinderen en dieren op minstens 5 meter afstand, met iemand die op ze let.
6. Een stofmasker houdt as en kalkpoeder tegen, maar geen gas of damp. Ruik je chloor, azijnzuur of oplosmiddel scherp, dan is de ventilatie te slecht: stop en ga naar buiten. Zie ook 05.05 Ventilatie en luchtkwaliteit.

Nooit mengen

Twee huishoudmiddelen samen kunnen gas geven dat in een badkamer of kelder binnen minuten gevaarlijk is. Het vergiftigingencentrum van Vanderbilt University beschrijft de twee ergste combinaties:

• Chloor en zuur (bleekwater met azijn, citroenzuur, ontkalker, zure wc-reiniger): chloorgas. Het bijt in ogen, neus, keel en longen.
• Chloor en ammoniak (bleekwater met ammonia, maar ook met urine): chloramine. Prikkelt de longen; bij hoge concentratie kan het dodelijk zijn. Verder geldt: chloor nooit met alcohol, loog nooit met zuur (spat en wordt kokend heet), en nooit twee onbekende middelen in één emmer. Wil je iets ontsmetten, kies dan één middel, gebruik het, spoel met water, en gebruik pas dan een ander. Gebeurt het toch: niet opruimen, iedereen naar buiten, deuren en ramen open, en pas na een uur terug wordt getoetst. Wie hoest of benauwd blijft, is een noodgeval (07.16 Acute noodgevallen).

Zuur bij water, loog bij water

Giet je water op een sterk zuur of op vaste loog, dan wordt het eerste beetje water in één klap heet en kookt het weg: het spat zuur of loog in je gezicht. Daarom altijd de stof bij het water, in een dunne straal, terwijl je roert. Laboratoria leren het als "zuur bij water". wordt getoetst Dezelfde regel geldt voor natronloog, soda en kaliloog: de korrels langzaam in het water, nooit andersom. De oplossing wordt heet, tot ver boven 60 graden wordt getoetst, dus gebruik een pan die daartegen kan en zet hem op een stevige ondergrond. Verdun in stappen. Eerst een klein deel, laten afkoelen, dan de rest. Doe het in een pan die minstens twee keer zo groot is als wat je maakt.

Spoelen bij huid en oog

Het enige middel is water, veel en lang. Niet neutraliseren met azijn of soda op de huid: dat geeft extra warmte en extra schade wordt getoetst. Oog

1. Begin binnen seconden. Elke seconde dat loog of kalk in het oog zit, vreet het dieper.
2. Houd het hoofd onder een zacht lopende kraan, of giet lauw water uit een kan of fles, of leg het gezicht in een bak water. Trek de oogleden met je vingers uit elkaar en laat de persoon rondkijken.
3. Thuisarts zegt minstens 10 minuten; de Mayo Clinic 20 minuten. wordt getoetst Spoel bij loog, kalk en chloor minstens 20 minuten, en blijf spoelen zolang het nog prikt.
4. Spoel van de neus naar buiten, zodat de stof niet in het andere oog loopt. Haal contactlenzen eruit.
5. Daarna: bedekken en rust. De volledige stappen staan in VK.B10 Oogletsel spoelen en afdekken. Huid
6. Veeg poeder eerst voorzichtig weg met een droge doek of borstel, dan pas water. Zo spoel je geen droge kalk of loog uit over een groter stuk huid.
7. Trek kleding en sieraden waar de stof op zit uit, met handschoenen aan.
8. Spoel met lauw water. Het Rode Kruis zegt minstens 45 minuten; de NHS zegt ongeveer een uur. Loog voelt eerst glad en pas later pijnlijk: stop niet omdat het "niet erg lijkt".
9. Niets erop smeren: geen boter, olie, zalf of tandpasta.
10. Behandel de wond daarna als een brandwond (07.05 Brandwonden). Ingeslikt Mond spoelen, een paar slokken water, en niet laten braken: wat omhoog komt brandt een tweede keer. Niets anders geven. Wie suf wordt of benauwd raakt, is een noodgeval (07.16 Acute noodgevallen).

Opslag en etiketten

• Bewaar elke stof in de fles of pot waar hij in zat. Moet je overgieten, dan alleen in een fles die niemand ooit als drinkfles ziet, en schrijf er meteen op: naam, sterkte, datum, "NIET DRINKEN", en een doodshoofd of kruis.
• Nooit in een frisdrankfles, melkfles of jampot. Vergiftigingen bij kinderen beginnen bijna altijd zo wordt getoetst.
• Dicht, droog, koel, donker, rechtop, en op een plek waar de fles niet kan vallen. Alcohol en oplosmiddelen uit de zon en weg van vuur en kachel (05.14 Brand voorkomen en blussen).
• Loog en zuur niet in dezelfde kast, en chloor apart van alles.
• Vaste loog en soda trekken vocht aan en worden een harde klomp: bewaar ze in een pot met een goed sluitend deksel en een zakje rijst of gedroogde klei erbij wordt getoetst.
• Kalk blijft alleen goed als hij droog en afgesloten staat; gebluste kalk bewaar je juist onder water (11.07 Kalk branden en blussen).
• Houd een lijst bij van wat er staat, hoeveel, en wie de sleutel heeft.

Kinderen

Kinderen vergiftigen zich via hun handen en mond, en ze absorberen lood veel sterker dan volwassenen (WHO). Daarom:

• Alle stoffen uit deel 11 achter slot, minstens 1,5 meter hoog, nooit onder het aanrecht.
• Kinderen niet in de werkruimte terwijl je werkt, ook niet "even kijken".
• Leer kinderen vanaf een jaar of vier de symbolen: doodshoofd, vlam, bijtende hand. Maak er een spel van.
• Wie met lood, loog of chloor heeft gewerkt, wast handen en gezicht en trekt andere kleren aan voordat hij een kind optilt.
• Een kind dat iets heeft ingeslikt of in het oog heeft: zelfde stappen als hierboven, maar sneller naar de hoogste zorg die er is. Zie 06.07 Zorg voor kinderen.

Afval

• Verdunde loog en zeepresten: verdun tot het pH-papier onder 10 wijst, laat een dag staan, en giet het op een plek ver van put, beek en moestuin wordt getoetst. Een beetje azijn (11.05 Azijn maken) maakt loog sneller onschadelijk; doe dat buiten, in een grote emmer, en reken op bruisen en warmte.
• Zuur: verdunnen met veel water, een handvol as of kalk erbij tot het niet meer bruist, en dan weggieten zoals loog wordt getoetst.
• Chloorresten: in de zon laten staan in een open emmer; zonlicht breekt chloor af wordt getoetst. Daarna weggieten ver van de waterbron.
• Houtas van schoon hout: naar de tuin of de compost, met mate. As van geverfd, geïmpregneerd hout, karton, afval of houtskool uit de barbecue: nooit in de tuin, nooit in de moestuin (Oregon State University Extension).
• Alles met lood (verfschilfers, soldeerresten, accuplaten): in een gesloten emmer met deksel, duidelijk gemerkt, ver van water en voedsel. Dit raak je niet meer kwijt; je kunt het alleen bij elkaar houden.
• Lege flessen van gif of loog: spoelen, etiket laten zitten, en nooit opnieuw voor eten of drinken.

Zo weet je dat het werkt

• Elke fles en pot in huis heeft een leesbaar etiket met naam, sterkte en gevaar, en staat achter slot.
• Je kunt zonder nadenken opnoemen welke twee middelen nooit samen mogen.
• Bij elk werk met loog, kalk, zuur of chloor staat een emmer water binnen twee stappen, en iemand weet dat jij bezig bent.
• Je hebt in de afgelopen drie maanden met de groep het oogspoelen geoefend met schoon water, op de klok.
• Niemand in de groep heeft na een werkdag rode ogen, een prikkelende keel, hoofdpijn of een huid die glad en branderig voelt.

Zo weet je dat het misgaat

• Een scherpe lucht van chloor of azijn, prikkende ogen, hoesten: stop, iedereen naar buiten, ramen en deuren open. Blijft iemand benauwd: 07.16 Acute noodgevallen.
• Huid voelt glad en zeepachtig na werken met loog of as: dat is loog die je huid oplost. Spoel meteen, minstens 45 minuten.
• Het water in de pan begint te sissen of te spatten terwijl je oplost: je giet te snel of in de verkeerde volgorde. Stap achteruit, laat afkoelen, ga pas verder als het rustig is.
• Een aluminium pan wordt heet, bubbelt of wordt zwart bij loog: haal de loog eruit, buiten, en gebruik die pan nooit meer voor loog. Het gas dat vrijkomt is waterstof en kan ontbranden. wordt getoetst
• Hoofdpijn, misselijkheid of sufheid bij werken met oplosmiddelen, houtskool of een meiler: naar buiten, frisse lucht, niet terug tot de ruimte uren heeft doorgewaaid (05.06 Veilig verwarmen en koolmonoxide).
• Een fles zonder etiket, of een drinkfles met een vreemde geur: weggooien buiten, niet proeven, niet "even ruiken" met de neus vlak bij de hals.

Als je iets mist

Achtergrond

Loog en zuur vernielen weefsel door het te ontleden. Zuur stolt het eiwit van de huid en maakt een korst die het zuur tegenhoudt; loog doet dat niet en lost vet en eiwit op, zodat het door blijft dringen. Daarom is loog in het oog erger dan zuur, en daarom voel je loog zo laat: het eerste wat je merkt is een gladde huid, geen pijn wordt getoetst. Water helpt doordat het de stof verdunt en afvoert. Een andere stof erop gieten geeft een reactie met warmte, precies waar je dat niet wilt. Oplossen en verdunnen kost of levert warmte. Vaste loog en sterk zuur leveren bij het oplossen veel warmte in weinig tijd. Giet je de stof in veel water, dan neemt al dat water de warmte op. Giet je weinig water op veel stof, dan kookt dat beetje water meteen en spat het. Chloorbleekwater is een oplossing van natriumhypochloriet. Zuur zet dat om in chloorgas; ammoniak zet het om in chloramine. Beide gassen lossen op in het vocht van ogen en longen en worden daar weer bijtend. Koolmonoxide bindt zich aan het bloed op de plek van zuurstof. Houtskool brandt bijna zonder rook en geeft daardoor juist veel koolmonoxide: je ruikt niets. wordt getoetst Lood kom je in dit scenario vooral tegen in oude verf (huizen van voor ongeveer 1980 wordt getoetst), in soldeer van oude leidingen en elektronica, in accu's en in loodkristal en sommige glazuren. Het lichaam verwart lood met calcium en slaat het op in bot en hersenen. Bewijs: nooit chloor met zuur of ammoniak A (vergiftigingencentra, veel gedocumenteerde ongevallen). Zuur en loog bij water, niet andersom A (laboratoriumpraktijk, fysisch verklaarbaar). Spoelen met water als eerste en enige behandeling bij oog en huid A (Thuisarts, NHS, Rode Kruis). Spoelduur: 10 tot 20 minuten voor het oog en 45 tot 60 minuten voor de huid B (richtlijnen verschillen; langer kan geen kwaad). Niet neutraliseren met azijn of soda op de huid B. Rode kool als pH-indicator C (werkt, maar grof). Afvalverwerking door verdunnen en neutraliseren C (praktijk; geen norm voor dit scenario).

Volgende niveau

Op niveau II maak je per stof een kaart op het formaat van een hand, met de symbolen getekend, de spoeltijd en de regel "nooit met …". Hang die bij de opslag en bij de werkplek. Oefen het oogspoelen elk kwartaal met schoon water. Leg per stof een eigen gereedschapsset aan: een pan, een lepel, een maatbeker, zodat loog en zuur elkaar nooit tegenkomen. Daarna pas beginnen met 11.03 Loog uit houtas en 11.07 Kalk branden en blussen, de twee stoffen die je zelf gaat maken en die het meeste kwaad kunnen. Op niveau III maakt iemand in de groep een logboek van alle ongevallen en bijna-ongevallen en bespreekt dat elke maand (06.02 De eerstehulpkist, 06.03 Hulp organiseren zonder alarmnummer).

Controlelijst

• Ik ken de negen gevarensymbolen en weet bij elk symbool wat ik doe.
• Ik meng nooit chloor met zuur, ammonia of alcohol, en nooit twee onbekende middelen.
• Ik giet zuur en loog altijd bij het water, langzaam en roerend, nooit andersom.
• Ik werk buiten of met twee openingen tegenover elkaar, met bril, handschoenen en een emmer water binnen twee stappen.
• Ik spoel een oog minstens 10, liever 20 minuten en een huid minstens 45 minuten met water, en smeer er niets op.
• Ik bewaar elke stof met etiket, achter slot, nooit in een drinkfles, loog en zuur gescheiden.
• Ik gebruik nooit houtskool of een meiler binnen en brand of smelt nooit iets met lood zonder wind in mijn rug.
• Ik houd kinderen weg van de werkplek en was mijzelf voordat ik een kind aanraak.

Verantwoording

• NVWA: Betekenis gevaarsymbolen: de negen gevaarsymbolen op huishoudchemicaliën en hun betekenis; lees het etiket, gebruik volgens de aanwijzing.
• Thuisarts: Er is een gevaarlijke stof in mijn oog gekomen: direct spoelen met zacht stromend lauw water, minstens 10 minuten, oogleden uit elkaar, hoofd bewegen, lenzen uit; bij chloor, zuur, kalk, loog, bleek of vaatwasmiddel meteen de huisarts bellen.
• Mayo Clinic: Chemical splash in the eye, first aid: spoelen met lauw water gedurende minstens 20 minuten. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Rode Kruis Nederland: Giftige stof op de huid: poeder voorzichtig wegborstelen, minstens 45 minuten spoelen met lauw water, 112 bij ernstige brandwonden, benauwdheid of sufheid.
• NHS: Acid and chemical burns: droge stof wegborstelen, ongeveer een uur spoelen met koel of lauw stromend water, besmette kleding verwijderen, niets op de wond smeren.
• Vanderbilt University Medical Center Poison Control: Why shouldn't I mix household chemicals with bleach?: bleekwater met zuur geeft chloorgas, met ammoniak of urine chloramine; irritatie, hoesten, bij hoge dosis longschade; frisse lucht, hulp bij aanhoudende benauwdheid.
• Frostburg State University, Senese: Why is acid always added to water, and not the reverse?: water op geconcentreerd zuur kan heftig koken en zuur uit het vat spatten. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Flinn Scientific: Science reference manual, dilution of acids: altijd zuur bij water, in stappen verdunnen. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• NIOSH Pocket Guide: Sodium hydroxide: bijtend voor ogen, huid en luchtwegen; direct spoelen; onverenigbaar met water, zuren en metalen zoals aluminium, tin en zink.
• NIOSH Pocket Guide: Potassium hydroxide: brandwonden aan oog en huid, warmte bij contact met water, onverenigbaar met zuren en natte metalen.
• NIOSH Pocket Guide: Calcium oxide: irritatie en etsing van ogen, huid en luchtwegen; reactie met water geeft warmte en gebluste kalk.
• NOAA CAMEO Chemicals: Sodium hydroxide: tast aluminium en zink aan onder vorming van waterstof, een brandbaar gas. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• Stanford EHS: Laboratory chemical safety summary, ethanol: vlampunt 13 °C, damp 1,6 keer zwaarder dan lucht, damp kan over afstand naar een ontstekingsbron kruipen. (niet ingezien, alleen zoekresultaat)
• WHO: Lead poisoning and health: bronnen (verf, soldeer, accu's, leidingen, glazuur, loodkristal, informele recycling), opname via stof en damp, kinderen nemen meer op, geen bekende veilige bloedwaarde.
• CDC: What to do to protect yourself during a power outage: nooit houtskool, barbecue of aggregaat binnen of in een tent; koolmonoxide doodt zonder klachten vooraf. (niet ingezien, overgenomen uit 01.12)
• Oregon State University Extension: Use fireplace ash sparingly to boost garden soil: houtas behandelen als loog of bleekwater (bril, handschoenen, stofmasker); nooit as van afval, karton, steenkool, barbecuehoutskool of behandeld, geverfd of gebeitst hout gebruiken. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: het type stofmasker, de wachttijd na het vrijkomen van gas, de temperatuur van een verse loogoplossing, het afraden van neutraliseren op de huid, de rol van drinkflessen bij kindervergiftigingen, het droog houden van loog met rijst of klei, de methoden voor afval (verdunnen, neutraliseren, chloor in de zon), rode kool als indicator, het pijnloze begin van loogletsel en de datum tot wanneer loodverf gangbaar was. Alleen via een zoekresultaat of uit 01.12, dus niet ingezien en ook gemarkeerd: de spoelduur van 20 minuten (Mayo Clinic), de regel zuur bij water, waterstof bij aluminium, de vlam en de damp van alcohol en de koolmonoxideregels. De eerstehulpadviezen zijn samengevat uit richtlijnen voor de huidige situatie met hulpdiensten; of ze zonder zorg voldoende zijn, kan niemand garanderen. Getoetst door: nog niet.