Puin ruimen en veilig slopen

Waarom dit telt

Na een storm, brand, explosie of beving ligt er puin dat de weg verspert, en tegelijk de bouwstoffen die je nodig hebt. Maar een half ingestort gebouw is niet klaar met vallen. De Amerikaanse opleiding voor buurtreddingsteams (CERT) waarschuwt dat de eerste redders bijna altijd goedwillende omstanders zijn, en dat er redders zijn gestorven omdat ze niet voorbereid waren. Voor apparaten en gevaarlijke onderdelen lees je 10.01 Veilig slopen.

Eerst doen

1. Blijf buiten en kijk van alle kanten (05.02 Een gebouw beoordelen). Zet een afzetting.
2. Vraag wie er mist. Zit er iemand onder, ga dan naar Mensen onder puin.
3. Sluit gas, stroom en water af, maar alleen als je daarvoor geen beschadigd gebouw in hoeft.
4. Kijk omhoog. Werk nooit onder iets wat hangt, wankelt of alleen op puin rust.
5. Zoek naar asbest voordat je iets beweegt. Verdacht materiaal laat je zitten.
6. Wijs één leider en één waarnemer aan, en werk laag voor laag van boven naar beneden.

Wat je nodig hebt

• Helm, veiligheidsbril, stofmasker FFP2, en FFP3 voor alles wat asbest kan zijn (10.01 Veilig slopen).
• Stevige schoenen met een dikke zool, liefst met stalen zool. Dikke werkhandschoenen, lange mouwen.
• Touw, lint en krijt om af te zetten en te markeren. Een fluit (VK.F03 Fluitsignalen).
• Stutten en balken, wiggen, kribbeblokken (VK.L06 Een last veilig opkrikken en ondersteunen met blokken).
• Koevoet, moker, zaag, schoppen, kruiwagen, emmers (10.02 Gereedschap om te slopen).
• Een spuit, gieter of emmer water om stof nat te houden.
• Een eerstehulpkist (06.02 De eerstehulpkist).

Werkwijze

Eerst stabiliteit beoordelen

Loop om het gebouw heen op afstand. Kijk naar alle vier de kanten, naar boven en naar wat eronder zit. Wat je niet hebt gezien, geldt als onveilig. Verdeel daarna in drie klassen, naar de indeling van CERT. Twijfel je, kies dan de zwaardere klasse wordt getoetst:

Zet de afzetting op minstens de hoogte van de muur, liever anderhalf keer (12.03 Muren en draagconstructies) wordt getoetst. Beoordeel na elke naschok of storm opnieuw.

De Amerikaanse stutgids BIPS 08 noemt vier signalen waarop iedereen moet letten: puin dat beweegt, stof dat plots in de lucht hangt, scheuren die veranderen, en kraken of knappen. De waarnemer staat buiten, heeft geen andere taak en heeft een fluit. Snelle korte stoten zijn het alarm (VK.F03 Fluitsignalen): iedereen eruit, gereedschap blijft liggen.

Geen deskundige betekent niet dat het gebouw veilig is. Is het zwaar beschadigd en zit er niemand onder, dan is er geen reden om erin te gaan. Laat het staan.

Gas, stroom en water

De Amerikaanse sloopregel (OSHA 1926.850) zegt: alle leidingen eerst afsluiten of beheersen, buiten het gebouw. Staat de hoofdkraan of meterkast binnen een zwaar beschadigd gebouw, dan ga je er niet heen.

• Gas: draai de hoofdkraan bij de meter dicht. Hij staat dicht als de hendel dwars op de leiding staat wordt getoetst. Staan er losse gasflessen, draai die dicht en haal ze weg als je er veilig bij kunt wordt getoetst. Ruik je gas: stop, ga weg, geen vuur, geen vonk, geen schakelaar.
• Stroom: hoofdschakelaar uit. Doe dat niet als je in water staat of als de kast nat is wordt getoetst. Blijf weg van gevallen kabels. Behandel elke draad als onder spanning. Zonnepanelen geven stroom zolang er licht is (10.05 Zonnepanelen loskoppelen van het net). Accu's blijven gevaarlijk.
• Water: hoofdkraan dicht. Een gebroken leiding spoelt grond weg onder muren.
• Tanks en vaten: weet je niet wat erin zit, zaag dan niet. Markeer ze en laat ze liggen.

Asbest herkennen en laten zitten

Asbestvezels zie en ruik je niet. De WHO zegt dat alle zes de hoofdsoorten kanker geven, en dat ziekte pas lang na de blootstelling komt. Een veilige ondergrens is niet bekend wordt getoetst.

Waar je het vindt:

Met het blote oog kun je het niet vaststellen; alleen een laboratorium weet het zeker. Op KOMO-gecertificeerde golfplaten van na 1 januari 1993 staan de letters NT (KOMO); ontbreken die, dan weet je het niet. Twijfel betekent asbest.

Wat je doet:

1. Laat het zitten als het heel is. Dat is de veiligste keuze.
2. Maak gebroken platen en stof meteen nat. Loop er niet overheen en rijd er niet doorheen.
3. Veeg nooit droog en gebruik geen gewone stofzuiger.
4. Moet het weg voor een doorgang: FFP3, wegwerpkleding, platen heel en nat wegnemen (10.01 Veilig slopen), zo weinig mogelijk breken, dubbel in plastic (HSE). Niet op een dak van asbestcement staan: het draagt geen gewicht (HSE).
5. Leg het op één gemarkeerde plek en zet die op de kaart (14.05 Een lokale kaart maken).
6. Verdacht puin wordt nooit gebruikt voor paden of funderingen. Niet verbranden, niet vergruizen.

Asbest dat door brand of beving is verpulverd, is veel gevaarlijker dan een hele plaat wordt getoetst.

Stutten

Stutten is geen herstel. Het koopt tijd om iemand te bevrijden. Een gestut zwaar beschadigd gebouw blijft een gebouw waar je niet in gaat wordt getoetst. BIPS 08 is geschreven voor getrainde teams en waarschuwt dat werken zonder voorbereiding gevaarlijk is. OSHA eist bij sloopwerk stutten of schoren zodra iemand een beschadigd gebouw in moet. Ben je niet geoefend, ga dan nooit onder een last staan om hem te stutten wordt getoetst. Lees eerst 12.03 Muren en draagconstructies.

• Een stut brengt de last naar iets stevigs: een vaste vloer of funderingsmuur, nooit los puin. Zet geen stut op een vloer boven een kelder die je niet hebt bekeken.
• Gebruik een kopplank boven en een voetplank onder. Zet de stut strak met twee wiggen tegen elkaar in. Zet de schoren vast nadat de wiggen vastzitten.
• Haal zo min mogelijk puin weg om de stut te plaatsen.
• Een kribbe is makkelijker te bouwen dan een stut met schoren wordt getoetst. Op zachte grond maak je de onderste laag dicht, en de hoeken steken minstens 10 cm over. BIPS 08 staat een hoogte tot drie keer de kortste breedte toe, en met balkjes van 10 × 10 cm tot ongeveer 1,2 meter; VK.L06 houdt twee keer aan. Kies twee keer wordt getoetst.
• Kijk elk uur en na elke schok of wiggen losgekomen zijn wordt getoetst.

Nooit onder hangende delen

Dit is de belangrijkste regel van het hoofdstuk. Hangend betekent: alles wat alleen nog door wrijving, een wapeningsstaaf of een stuk puin op zijn plek blijft. Denk aan een doorgezakte vloer, een gevelstuk, losse pannen of glas in een kapot raam.

• Haal hangende delen naar beneden voordat iemand eronder komt, en nooit als er iemand onder het puin kan liggen. Doe het met touw van buiten de valzone (12.03 Muren en draagconstructies). Reken erop dat er meer valt dan je wilt wordt getoetst.
• Haal nooit de onderkant weg om de bovenkant te laten vallen.
• Werk niet op een muur als het weer gevaar geeft (OSHA 1926.854).
• Een muur van meer dan één verdieping hoog mag niet vrij staan zonder zijsteun, en laat aan het eind van elke dag alles stabiel achter (OSHA 1926.854).
• Laat geen grote stukken op een vloer vallen. Puin weegt ongeveer anderhalve ton per kubieke meter wordt getoetst, en een vloer die dat niet aankan, breekt.
• Stapel geen puin tegen een staande muur. Sloop een keermuur niet voordat de grond erachter gestut is.

Van boven naar beneden

OSHA schrijft voor: muren en vloeren van boven naar beneden, verdieping voor verdieping. Dragende delen haal je pas weg als alles erboven weg is. De volgorde hieronder is een redactionele uitwerking wordt getoetst:

1. Haal glas en losse delen weg.
2. Neem schoorsteen en borstwering steen voor steen af, vanaf een steiger of ladder die niet op dat deel steunt.
3. Neem dakpannen af en stapel ze, daarna latten en sporen.
4. Neem bovenste vloer en muren laag voor laag weg.
5. Ga pas een laag lager als de laag erboven weg en afgevoerd is.

Niemand werkt onder iemand anders. Gooi niets naar beneden zonder afgezette zone. Wissel om het uur en stop voor het donker wordt getoetst.

Stof en spijkers

Stof. Beton, baksteen, tegels en mortel geven kwartsstof, oude verf geeft lood. Houd puin nat met een fijne straal, draag een masker en werk met de wind in de rug wordt getoetst.

Spijkers. Sla spijkers in gesloopt hout meteen plat of trek ze eruit. Leg hout nooit met de spijkers omhoog. Bewaar spijkers in een blik. Een steekwond is klein en gevaarlijk. Spoel en reinig meteen (07.03 Wonden reinigen en sluiten). Tetanus is een risico bij wonden in puin wordt getoetst. Controleer je vaccinatie nu.

Puin sorteren voor hergebruik

Sorteer zodra iets vrijkomt, niet later. Eén berg gemengd puin is waardeloos. Leg stapels aan buiten de valzone, naast een pad dat vrij blijft (10.03 De eerste honderd dagen van het terugwinnen, 10.13 De stad als voorraadkast).

Til met z'n tweeën (VK.K02 Tillen en dragen zonder je rug te slopen). Grote stukken verplaats je met hefboom en rollen (09.14 Hefboom, takel en rollen).

Mensen onder puin: wat je wel doet

Dit is de regel voor ongetrainde redders. Hij is hard: wie zelf onder het puin raakt, redt niemand.

1. Veiligheid eerst. Niet naar binnen bij zware schade (CERT). Sluit gas en stroom af, zet af, wijs een leider en een waarnemer aan.
2. Tel en vraag. Wie mist er? Waar waren ze? Noteer alles.
3. Haal eerst wie zelf kan lopen, daarna wie licht vastzit. CERT werkt in die volgorde om zo veel mogelijk mensen in zo kort mogelijke tijd te redden.
4. Roep en luister. Roep, laat iedereen stil zijn en luister naar kloppen, bewegen en stemmen (CERT). Schijn vanaf drie kanten met zaklampen in een spleet, dan vallen schaduwen weg (CERT).
5. Graaf met de hand, van boven, stuk voor stuk, met een rij die puin wegdraagt (VK.C01 Een emmerketen opzetten). Haal alleen weg wat niets draagt wordt getoetst.
6. Til op met hefboom en kribbe. "Til een vinger, blok een vinger" (VK.L06 Een last veilig opkrikken en ondersteunen met blokken, VK.L02 Een last verplaatsen met een hefboom). Zet de last eerst vast met blokken. CERT zet één leider erbij, één persoon aan de hefboom, twee aan de kribbe en één bij het slachtoffer. Zet de hefboom haaks op de rand. Til nooit tegelijk aan twee kanten: dat maakt de last onstabiel. Til geen vloerplaat of muur die andere delen draagt wordt getoetst.
7. Praat met de persoon. Vraag waar het pijn doet en dek toe tegen kou. Bescherm neus en mond tegen stof. Onderzoek zodra je contact hebt (07.01 Iemand onderzoeken: de vitale functies).
8. Na de bevrijding breng je iemand snel weg van het puin, met bescherming van nek en rug, op een brancard als dat kan (VK.B08 Brancard improviseren en een gewonde vervoeren). Bloeding: 07.02 Bloedingen stoppen. Shock: VK.B15 Shock herkennen en opvangen. Geen ademhaling: VK.B06 Reanimatie.
9. Markeer en noteer wat doorzocht is, wie je hebt gevonden en wie nog vermist wordt. Doden behandel je volgens 07.15 Overlijden en lijkzorg.

Mensen onder puin: wat je niet doet

• Niet in holtes kruipen of tunnels graven. Dat is werk voor teams met stutten en training wordt getoetst.
• Geen graafmachine of trekker op een plek waar iemand kan liggen, en niet aan een balk trekken zonder te weten wat erop rust wordt getoetst.
• Niet aan armen of benen trekken om iemand los te krijgen wordt getoetst.
• Geen vuur, geen sigaret, geen vonken.
• Sla het stutten niet over omdat het haast heeft: een tweede instorting doodt het slachtoffer ook.
• Geen last laten vallen na de bevrijding. Laat hem gecontroleerd zakken, tenzij het gebouw duidelijk bezwijkt en je weg moet (CERT).

Lang beklemd: crushsyndroom

Heeft een zwaar voorwerp lang op arm, been of romp gelegen, dan raakt veel spierweefsel beschadigd. Komt de bloedstroom terug, dan komen onder meer kalium en myoglobine in het bloed. Dat kan dodelijk zijn: hartritmestoornissen en nierschade (Walters e.a.). Het kan al na 1 uur beklemming ontstaan, maar ook later; de grens verschilt per letsel. De aanbevelingen van Sever en Vanholder (2012) zeggen: vocht via een infuus, al vóór de bevrijding, is cruciaal tegen "rescue death" en crushsyndroom.

Dat is de eerlijke grens: zonder infuus, laboratorium en dialyse kun je dit niet goed behandelen, en kan iemand sterven ondanks alles wat je doet. Is er iemand met medische opleiding en infuusvloeistof, haal die er meteen bij en plan de bevrijding samen. Zo niet, volg dan het plan dat de groep met een arts heeft gemaakt. Zonder plan gelden deze punten, die een arts nog moet toetsen:

• Drinken. Is de persoon helder en kan hij goed slikken, geef dan kleine slokken wordt getoetst. Walters e.a. zeggen: zonder infuus een elektrolytendrank, geen grote hoeveelheden gewoon water, want dat kan levensgevaarlijk natriumtekort geven. Zij geven de voorkeur aan ORS, terwijl Sever vloeistoffen met kalium afraadt, en ORS bevat kalium. Die bronnen botsen. Tot een arts anders beslist, kies je de zelfgemaakte drinkoplossing zonder kalium (07.06 Uitdroging en de drinkoplossing) wordt getoetst.
• Bevrijden. Bevrijd zo snel als veilig kan wordt getoetst, en blijf daarna bij de persoon, ook als hij zich goed voelt.
• Knelverband. Gebruik het bij een levensbedreigende bloeding (VK.B02 Knelverband aanleggen en improviseren). Walters e.a. noemen ook een knelverband vlak vóór de bevrijding, als iemand langer dan 2 uur vastzat en er geen behandeling mogelijk is. Het vertraagt alleen, en het kan zelf schade geven. De veldversie van Sever noemt dit niet. Beslis dit niet op eigen houtje zonder plan wordt getoetst.
• Daarna. Rode, bruine of zwarte urine wijst op kans op nierschade (Walters e.a.). Let ook op weinig plassen, een strak gezwollen ledemaat en zwakte wordt getoetst. Zie 07.16 Acute noodgevallen.

Schrijf op wanneer iemand vast kwam te zitten en wanneer hij vrij kwam.

Hoe lang zoeken? Overlevenden worden vooral in de eerste dagen gevonden; 72 uur is een veelgebruikte richtlijn wordt getoetst. De leider beslist wanneer je stopt, en houdt rekening met de veiligheid van de redders.

Zo weet je dat het werkt

• De afzetting staat, en iedereen weet wie de waarnemer is.
• Gas, stroom en water zijn afgesloten en dat staat in het logboek.
• Niemand staat ooit onder hangende delen of onder iemand anders.
• Het puin ligt in aparte stapels met een vrij looppad.
• Asbestverdachte plekken zijn gemarkeerd en nat.
• Aan het eind van de dag staat alles stabiel, en is iedereen geteld.

Zo weet je dat het misgaat

• Puin beweegt, stof stijgt op, scheuren veranderen, je hoort kraken: fluit, iedereen eruit, en pas terug na een nieuwe beoordeling.
• Je ruikt gas: stop, weg, geen vonk, wacht en ventileer.
• Wit vezelig stof of gebroken grijze platen: stop, maak nat, masker op, markeer.
• Een stut of wig komt los: iedereen eruit voordat je iets aanraakt.
• Een spijker door de schoen: wond spoelen en controleren (07.03 Wonden reinigen en sluiten).
• De groep rent naar binnen omdat iemand roept: de leider stopt ze, eerst kijken en afsluiten.

Als je iets mist

Achtergrond

Een deels ingestort gebouw staat op toevallige steunpunten. Haal je er één weg, dan zoekt de last een andere weg (12.01 Bouwprincipes). Van boven naar beneden werken vermindert eerst het gewicht, zonder de steun onder iets anders weg te halen. Bij crushsyndroom verstoort kalium het hartritme en beschadigt myoglobine de nieren (Walters e.a.).

Bewijs: niet binnengaan bij zware schade B (reddingspraktijk, CERT). Van boven naar beneden en leidingen eerst afsluiten B (wettelijke sloopregels). Asbest geeft kanker A; geen veilige drempel B. Laat zitten als het heel is B. Vroeg infuus bij crushsyndroom B (deskundigen en terugkijkend onderzoek, geen gerandomiseerde studies). Drinken bij crushsyndroom zonder infuus C tot D (militaire richtlijn, bronnen botsen). Knelverband vooraf D. Tillen en blokken B. Sorteerregels C.

Volgende niveau

Oefen kribbe en hefboom met een zware betonplaat, zonder iemand eronder. Wijs een sloopploeg met leider en waarnemer aan (15.02 Taken verdelen). Ga verder met 09.10 Materialen terugwinnen en leg paden aan met gesorteerd puin (12.06 Wegen en paden).

Controlelijst

• Ik beoordeel van buiten en van alle kanten, en bepaal licht, matig of zwaar.
• Ik ga niet naar binnen bij zware schade.
• Ik sluit gas, stroom en water af voordat ik begin.
• Ik werk nooit onder hangende delen en altijd van boven naar beneden.
• Ik laat verdacht asbest zitten, maak het nat en markeer het.
• Ik sla spijkers plat, draag een masker en houd puin nat.
• Ik sorteer puin meteen op stapels.
• Ik weet wat ik wel en niet doe als er iemand onder het puin ligt, ook bij lange beklemming.

Verantwoording

• CERT Basic Training Instructor Guide, Unit 5: Light Search and Rescue Operations (januari 2011): licht, matig en zwaar, zwaar nooit naar binnen, omstanders als eerste redders, wie loopt eerst, in paren werken, roepen en luisteren, zaklampen uit drie richtingen, hefboom en kribbe, nooit tegelijk aan twee kanten tillen, teamindeling, gecontroleerd laten zakken, banden en bouwpuin als blokken.
• DHS BIPS 08: Field Guide for Building Stabilization and Shoring Techniques (2011): waarschuwingssignalen, hoogte van een kribbe tot drie keer de kortste breedte, hoeken 4 inch (10 cm) overlap, dichte onderste laag op grond, 4 x 4-balkjes tot 4 voet, wiggen en kopplank, schoren na de wiggen, zo min mogelijk puin weghalen.
• OSHA 29 CFR 1926.850: opname vooraf, stutten in beschadigde gebouwen, leidingen afsluiten buiten het gebouw, tanks en leidingen testen, glas, volgorde van boven naar beneden.
• OSHA 29 CFR 1926.854: dragende delen pas na alles erboven, vrijstaande muren, geen overbelasting van vloeren, stabiel achterlaten, keermuren, niet op een muur bij slecht weer.
• IPLO: Voorbeelden asbesttoepassingen: platen van vóór 1989, gebouwen van vóór 1994, spuitasbest en isolatie, koord, vinylvloer, alleen laboratorium weet het zeker.
• HSE: Asbestos essentials a14: breken vermijden, dubbel verpakken, daken van asbestcement dragen geen gewicht.
• WHO: Asbestos: alle zes hoofdsoorten geven kanker, lange tijd tussen blootstelling en ziekte. Over een drempel zegt deze pagina niets.
• ASEA: Chrysotile Asbestos Fact Sheet (niet ingezien, alleen zoekresultaat): geen veilige drempel.
• KOMO: Golfplaten wel of geen asbest: productie van asbesthoudende platen tot 1 januari 1993, letters NT daarna, oudere asbestvrije platen zonder NT.
• Sever, Vanholder e.a.: Recommendations for the management of crush victims in mass disasters, Short Field Version (2012): vroeg infuus tegen rescue death, geen kaliumhoudende vloeistoffen, plan bevrijding samen, weg van het puin, stofmasker, nek beschermen, onderkoeling voorkomen. Hoeveelheden bewust weggelaten.
• Walters e.a.: Management of Crush Syndrome Under Prolonged Field Care (Journal of Special Operations Medicine, 2016): kalium en myoglobine, vanaf 1 uur beklemming, geen grote hoeveelheden gewoon water, elektrolytendrank zonder infuus, knelverband vóór bevrijding na 2 uur, kleur van de urine. Geschreven voor militaire medici; hoeveelheden bewust weggelaten.
• NIOSH: Interim guidance (archief) (niet ingezien, alleen zoekresultaat) en OSHA Disaster Recovery Checklist (archief) (niet ingezien, alleen zoekresultaat): stof, kwarts, nat houden, tetanus. Niet met een geopende bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de zwaardere klasse bij twijfel, de afzetafstand, de gaskraan en losse gasflessen, natte meterkasten, asbest in buizen, reservoirs en bloembakken, de veilige drempel van asbest, verpulverd asbest, wat ongeoefende mensen mogen stutten, de sloopvolgorde, het gewicht van puin, stof en tetanus, de duur van de ploegen, de lijst van wat je niet doet en de tijd van 72 uur. Alles over drinken, bevrijden, het knelverband en tekens achteraf moet een arts toetsen. Geen enkele regel hier vervangt training in stutten. Getoetst door: nog niet.