Taken verdelen

Waarom dit telt

Zonder kraan, winkel en verwarming kost gewoon leven de hele dag: water halen, hout hakken, koken, wassen, wachtlopen en zorgen voor wie dat niet zelf kan. Als niemand het verdeelt, doen de plichtsgetrouwen alles tot ze omvallen, en de rest kijkt toe. Een rooster voorkomt uitputting, ongelukken en wrok tegelijk.

Eerst doen

1. Schrijf alle taken op die elke dag moeten gebeuren. Doe dat samen, want iedereen vergeet iets anders.
2. Schrijf achter elke taak hoe lang het duurt en hoe zwaar het is.
3. Vraag iedereen wat hij kan, wat hij niet kan en wat hij liever niet doet.
4. Zet achter elke taak twee namen: wie het doet en wie invalt.
5. Hang het rooster op voor één week, niet langer. Zet op wanneer er rust is.
6. Kijk na drie dagen wie er moe is, en verander het rooster.

Wat je nodig hebt

• Een groot vel papier of een bord, en een kalender (14.14 Tijd en kalender bijhouden).
• Een manier om de dag aan te geven: een bel, een fluit of een klok.
• Iemand die het rooster bijhoudt. Dat wisselt, net als de rest.
• Een schrift voor wat er bij de overdracht wordt gezegd.

Werkwijze

De takenlijst

Maak drie kolommen. Vaste taken moeten elke dag. Weektaken komen één of twee keer per week. Klussen gebeuren één keer. Dit is een voorbeeld voor een groep van twaalf tot vijftien mensen. De tijden zijn schattingen wordt getoetst.

De punten zijn een hulpmiddel, geen rekenwet wordt getoetst. Tel ze aan het eind van de week per persoon op. Lopen de scores ver uiteen, kijk dan waarom. Misschien draagt iemand te veel. Misschien kan iemand niet meer, en dat is geen schande.

Eerlijk is niet hetzelfde

Eerlijk verdelen betekent niet dat iedereen hetzelfde doet. Het betekent dat iedereen naar zijn kunnen bijdraagt en dat het vieze, het zware en de nacht rondgaan.

• Vraag, ga niet uit van wat je ziet. Een sterke man kan een slechte rug hebben. Een oude vrouw kan het beste kunnen rekenen van de groep.
• Zet mensen op wat ze goed kunnen. De verpleegkundige hoort bij de zorg, de timmerman bij het dak. Maar laat hen niet alleen dat doen, en laat hen iemand opleiden.
• Laat vies en zwaar werk rondgaan. Ook wie de leiding heeft, staat op het toiletrooster (VK.K03 Moreel hoog houden in een groep).
• Let op wat vanzelf bij vrouwen belandt. Koken, kinderen en zorg gaan zonder afspraak vaak naar hen. De stem van vrouwen moet meetellen bij de verdeling: de Sphere-normen vragen dat ook voor waterbeheer. Zet die taken gewoon op het rooster, met punten, net als hout hakken.
• Tel zorg als werk. Wie dag en nacht voor een zieke ouder zorgt, doet al meer dan een volle dienst.
• Spaar wie het nodig heeft. Zwangere vrouwen, mensen die net bevallen zijn en ouderen kunnen kortere diensten nodig hebben, zegt de Britse arbodienst HSE. Dat geldt ook voor wie herstelt van ziekte.

Ploegen en dagindeling

Bij taken die dag en nacht doorgaan, zoals wacht en zorg, werk je in ploegen. Het Britse handboek HSG256 geeft goede vuistregels. Die zijn geschreven voor werkgevers in gewone tijden. Neem ze als doel. Soms kan het niet, maar weet dan dat de kans op ongelukken stijgt.

Verder:

• Draai vooruit. Ochtend, dan middag, dan nacht. HSE noemt het bewijs beperkt, maar het kan slaapverlies verminderen.
• Wissel snel of heel langzaam. HSE raadt wisseling om de 2 tot 3 dagen aan. Wisselen per week of twee weken is het slechtst.
• Geen vaste nachtmensen, tenzij iemand dat echt wil en aankan.
• Doe gevaarlijk werk overdag. Hakken, klimmen, slopen en werken met vuur horen niet in de nacht, in de vroege ochtend of aan het eind van een lange dienst.
• Kort slapen kan helpen. Een dutje van ongeveer 20 minuten kan bij lange diensten helpen, maar na het wakker worden ben je tot een kwartier minder scherp. Laat daarna niemand meteen iets gevaarlijks doen.
• Reken met je lijf. Volgens de Amerikaanse arbo-instantie NIOSH presteer je na 17 uur wakker als iemand met 0,5 promille alcohol, en na 24 uur als iemand met 1 promille. Wie te moe is, merkt dat vaak zelf niet goed. Daarom regelt het rooster de rust, niet het gevoel.

Voorbeeld van een weekrooster

Een groep van twaalf volwassenen in vier ploegen van drie, A tot en met D wordt getoetst. Elke ploeg schuift elke dag één stap op: ochtend, middag, nacht, vrij.

Zo draagt elke ploeg één nacht op de vier, draait iedereen vooruit, en is er na elke nacht een hele dag om te slapen. Op zondag gaan alleen water, eten, zorg en wacht door, want een vaste rustdag per week houdt een groep overeind (VK.K03 Moreel hoog houden in een groep). Zet ook een reserve in: HSE raadt aan om uitval vooraf te regelen. Reken erop dat iemand ziek wordt.

Overdracht

Veel fouten ontstaan op het moment dat de ene ploeg de andere aflost. Laat de oude ploeg pas weggaan na een korte overdracht. Zeg wat er is gebeurd, wat nog moet, wat er mis kan gaan en wie er aandacht nodig heeft. Schrijf het in het schrift.

Wat nooit één persoon mag dragen

Elke taak waarvan het leven van anderen afhangt, heeft minstens twee mensen. Iemand kan ziek worden, sterven, weggaan of de fout in gaan.

Wisselen en ruilen

• Ruilen mag, als beide mensen hun naam op het rooster zetten. HSE zegt dat je ruilen moet bijhouden en beperken. Niemand ruilt zich in een dubbele dienst.
• Wissel van taak in de week. Afwisseling van licht en zwaar werk en van zitten en bewegen vermindert vermoeidheid, zegt HSE.
• Ziek is ziek. Wie zich afmeldt, hoeft niet te bewijzen hoe erg het is.
• Wie niet wil werken terwijl hij het kan, krijgt eerst een gesprek (15.04 Conflicten bespreken). Geen water inhouden.

Kinderen laten meedoen

Kinderen willen er vaak bij horen, en een taak geeft houvast wordt getoetst. Het blijft kinderen. Internationaal gelden deze grenzen: licht werk vanaf 13 jaar, en gevaarlijk werk niet onder de 18 wordt getoetst. In Nederland mogen kinderen tot en met 12 jaar niet werken, en van 13 tot en met 15 alleen licht werk onder strenge voorwaarden wordt getoetst. Wie jonger is dan 18 heeft recht op 12 uur rust per dag. Dat gaat over betaald werk. In een noodsituatie helpen kinderen thuis meer. De indeling hieronder is een eigen advies, niet uit een norm wordt getoetst.

Zorg dat kinderen elke dag tijd houden om te spelen en te leren (15.08 Onderwijs organiseren, 06.07 Zorg voor kinderen). Een kind is geen vervanger voor een volwassene. Een oudste kind mag niet ongemerkt de opvoeder worden van de jongere kinderen. Water tillen staat in VK.K02 Tillen en dragen zonder je rug te slopen. Kinderen dragen veel minder dan volwassenen wordt getoetst.

Ouderen en wie minder kan

Iedereen krijgt een taak die telt, ook ouderen en zieken (VK.K03 Moreel hoog houden in een groep). Vraag wat iemand wil en kan: zittend werk zoals bonen doppen en kleding herstellen, de voorraadlijst bijhouden, ambachten uitleggen, kinderen lesgeven, bij een raam de straat in de gaten houden. Wie in bed ligt, kan luisteren en troosten.

Geef geen nep-taakje. Dat merken mensen. Laat iemand ook gewoon rusten als dat nodig is (01.09 Kwetsbare mensen helpen). Eten en water hangen niet af van wat je doet (15.01 Afspraken maken).

Zo weet je dat het werkt

• Iedereen kan zeggen wat hij vandaag doet en wie hem aflost.
• De puntentelling per persoon ligt aan het eind van de week dicht bij elkaar, behalve bij wie afgesproken minder doet.
• Niemand is twee nachten achter elkaar opgebleven.
• Elke levensbelangrijke taak heeft twee namen.
• Als iemand een dag uitvalt, loopt alles door.
• Mensen slapen genoeg om overdag scherp te zijn, en er zijn weinig bijna-ongelukken.

Zo weet je dat het misgaat

• Eén iemand loopt altijd overal achteraan. Haal taken bij die persoon weg, ook als hij zegt dat het goed gaat.
• Bijna-ongelukken, gemorst water, ruzie om niets: mensen zijn te moe. Schrap werk en geef rust. Niet alles hoeft vandaag.
• Hetzelfde groepje doet het vieze werk. Dan is er een rangorde ontstaan. Haal die weg in de groep (15.03 Besluiten nemen).
• Iemand zakt weg, trekt zich terug of slaapt slecht. Praat met hem, en zie 06.09 Mentale veerkracht.
• Kinderen gaan niet meer naar de les of spelen niet meer. Haal werk weg.

Als je iets mist

Achtergrond

Vermoeidheid stapelt zich op. Je biologische klok is gericht op slapen in de nacht, en hij past zich nooit helemaal aan nachtwerk aan, zegt HSE. Slaap overdag is korter en lichter. Daarom gaat het mis aan het eind van lange diensten, tijdens de nacht en na reeksen nachten.

Mensen accepteren veel zolang ze zien dat de lasten eerlijk rondgaan en dat de leiding meedoet wordt getoetst.

Bewijs: langere diensten, nachten en korte rust geven meer fouten en ongelukken B (HSE-richtlijn op basis van onderzoek bij werknemers). Vooruit draaien C (HSE noemt het bewijs zelf beperkt). 17 en 24 uur wakker vergeleken met alcohol B (NIOSH, vergelijkend onderzoek). De wettelijke rusttijden A als regel, maar zij gelden voor betaald werk in gewone tijden. Puntentelling, taken per leeftijd en het voorbeeldrooster C of D (eigen advies, niet getest).

Volgende niveau

Op niveau II maak je het rooster voor een seizoen, met zaaien, oogsten en onderhoud erin (14.14 Tijd en kalender bijhouden). Leid voor elke sleuteltaak een tweede en derde persoon op (16.07 Technieken overdragen). Oefen een dag waarop de drie meest onmisbare mensen uitvallen. Zet ploegen klaar voor brand en noodsituaties, zoals een emmerketen (VK.C01 Een emmerketen opzetten, 05.14 Brand voorkomen en blussen). De wacht staat in 15.11 Wacht lopen en waarschuwen, de voorraad in 15.07 Voorraad beheren, de zorg in 15.05 Zorg eerlijk verdelen en 06.10 Zorg in de gemeenschap.

Controlelijst

• Ik weet wat ik vandaag moet doen en wie mij aflost.
• Ik heb gezegd wat ik kan en wat ik niet kan.
• Elke levensbelangrijke taak heeft twee namen.
• Vies, zwaar en nachtwerk gaan rond, ook bij de leiding.
• Ik draag geen gevaarlijk werk alleen en niet aan het eind van een lange dienst.
• Ik doe een korte overdracht als ik word afgelost.
• Kinderen hebben taken die passen bij hun leeftijd, en houden tijd om te spelen.
• Eten en water hangen bij ons niet af van werk.

Verantwoording

• HSE: Managing shift work (HSG256): tabellen 1 tot en met 7 (dienstlengte 8 en 12 uur, 2 tot 3 nachten, 2 tot 3 rustdagen, 5 tot 7 werkdagen, pauzes van 5 tot 15 minuten om de 1 tot 2 uur, dutje van 20 minuten, vooruit draaien, snelle wisseling, gevaarlijk werk niet 's nachts, overdracht, ruilen bijhouden, kwetsbare werkers). Gelezen als PDF-tekst.
• HSE: Human factors, fatigue: meer ongevallen bij nachten, reeksen diensten, lange diensten en te weinig pauze.
• NIOSH (CDC): training voor verpleegkundigen over lange werkuren, module 3: 17 uur wakker komt overeen met 0,05 procent bloedalcohol, 24 uur met 0,10 procent.
• Arbeidstijdenwet: art. 5:3 (11 uur rust, jongeren 12 uur), 5:5 (36 uur per week), 5:8 (14 uur na nachtdienst die na 02:00 eindigt, 46 uur na drie of meer nachten).
• Nederlandse Arbeidsinspectie: Wetgeving kinderen en jeugdigen: tot en met 12 jaar een algemeen verbod, 13 tot en met 15 licht werk onder strenge voorwaarden, 16 en 17 werk binnen Arbeidstijdenwet en Arbowet.
• Sphere Standard 1: Water Supply (interactief Sphere-handboek): vrouwen, ouderen en mensen met een handicap vertegenwoordigd in waterbeheer, grote afstand tot waterpunten vergroot beschermingsrisico's, vooral voor vrouwen en meisjes.
• Wikipedia: Minimum Age Convention, 1973: ILO-verdrag 138, licht werk vanaf 13, gevaarlijk werk vanaf 18. Secundaire bron; de ILO-pagina gaf een fout (HTTP 403) en is niet gelezen, daarom gemarkeerd. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de tijden in de takenlijst, de punten, het voorbeeldrooster, de taken per leeftijd, de lasten voor kinderen en het effect van eerlijkheid op samenwerken. De arbeidsregels gelden voor betaald werk in gewone tijden; dat ze ook in een noodsituatie zinvolle doelen zijn, is onze eigen redenering. Een onderzochte norm voor taakverdeling in een groep zonder hulp heb ik niet gevonden. Getoetst door: nog niet.