Glas en openingen

Waarom dit telt

Een kapot raam laat kou, regen en ongedierte binnen, en het hout eromheen begint te rotten. Zonder glaszetter en aanvoer is elke hele ruit een voorraad die je niet terugkrijgt. Wie scherven veilig opruimt, snel afdicht en later goed herstelt, houdt een huis droog en voorkomt snijwonden die zonder ziekenhuis gevaarlijk zijn.

Eerst doen

1. Trek dichte schoenen, stevige handschoenen en een bril aan, en houd kinderen en dieren weg.
2. Haal losse stukken uit het kozijn, van boven naar beneden, en leg ze meteen in een stevige bak.
3. Sluit het gat dezelfde dag met folie of een plaat, want regen in het kozijn is het begin van rot.
4. Laat in elke kamer een raam of deur over die je van binnen open krijgt, en dek ventilatieroosters nooit af.
5. Meet de opening in de sponning en schrijf de maat op, voordat je glas gaat zoeken.
6. Raak oude kit of stopverf in een gebouw van vóór 1994 niet aan voordat je het deel over asbest hebt gelezen.

Wat je nodig hebt

• Snijvaste handschoenen, veiligheidsbril, dichte schoenen. Stofmasker FFP3 voor oude kit (10.01 Veilig slopen).
• Stoffer, blik, oude kranten, plakband, een stevige emmer met het woord GLAS erop.
• Dik plastic van ongeveer 0,2 mm wordt getoetst en latjes, of multiplex van 12 tot 18 mm wordt getoetst, met schroeven.
• Enkel vensterglas, meestal 3 tot 4 mm dik wordt getoetst, en een glassnijder met rechte lat.
• Stopverf, stopmes, glaspennen of kleine spijkertjes, hamer, beitel, lijnolie of grondverf.
• Tochtstrip, stof en zand voor tochtrollen, en een priem om hout te testen (09.02 Handgereedschap, 09.03 Meten en markeren).

Werkwijze

Scherven veilig weghalen

Glas snijdt vaak pas als je het beweegt. Werk langzaam.

1. Leg kranten of een dik kleed onder het raam. Zet bij een hoog raam de ruimte eronder af met touw.
2. Pak grote stukken met twee handen, van boven naar beneden. Trek nooit aan een stuk dat nog klemt en ga niet onder een hangend stuk staan.
3. Veeg grof glas op. Dep fijne splinters op met nat krantenpapier of plakband wordt getoetst. Schijn daarna met een lamp laag over de vloer: glas glinstert in schuin licht.
4. Doe alles in een stevige bak, nooit los in een zak, en stort het op één vaste, afgezette plek. Laat buiten geen scherven liggen. Ze snijden in voeten en hoeven, en in droog gras of heide kan glas de zon bundelen wordt getoetst. Snijwond: druk meteen (07.02 Bloedingen stoppen, 07.03 Wonden reinigen en sluiten). Glas in het oog: niet wrijven (VK.B10 Oogletsel spoelen en afdekken).

Noodafdichting: kies wat past

Folie aan beide kanten van het kozijn geeft een luchtlaag die warmte vasthoudt wordt getoetst. Laat in een plaat een klein venster van plastic voor daglicht. Staat er een kachel, dan moet er altijd lucht kunnen komen (05.05 Ventilatie en luchtkwaliteit, 05.06 Veilig verwarmen en koolmonoxide).

Kozijn en sponning beoordelen

De sponning is de uitsparing in het hout waarin de ruit ligt. Een nieuwe ruit in een rot kozijn is verspild glas.

• Vocht is de belangrijkste oorzaak van rot in houten ramen, zegt de Amerikaanse National Park Service. Kijk of water langs de rand naar binnen kan, en of de stopverf gebarsten is of ontbreekt.
• Kijk ook naar de stopverf aan de binnenkant. Die houdt condens uit de verbindingen.
• De onderdorpel (de onderste balk) moet van het huis af lopen. Blijft er water op staan, schaaf dan afschot of zaag aan de onderkant een druipgroef.
• Prik met een priem in de hoeken en onderin. Rot hout is zacht en breekt bros af. Gezond hout breekt in lange splinters. Nat hout voelt ook zacht zonder rot te zijn, dus prik opnieuw als het droog is (zelfde test: 12.07 Bruggen begrijpen).
• Klein rot deel? Zaag terug tot gezond hout en zet er een nieuw stuk in (09.06 Verbindingen maken). Een raam dat ineens klemt, kan betekenen dat het gebouw beweegt (12.01 Bouwprincipes). Zit er een scheur boven het raam, kijk dan eerst naar de latei (12.03 Muren en draagconstructies).

Oude stopverf en asbest

Asbest is gebruikt in stopverf en beglazingskit. In Nederland mag je ervan uitgaan dat kit van na juli 1993 het niet bevat, zegt brancheorganisatie OnderhoudNL (10.01 Veilig slopen). Je ziet het er niet aan af: de kit is vaak gebarsten en grijs, rood of zwart, en kan overgeschilderd zijn. Flexibele siliconenkit bevat geen asbest. Asbesthoudende stopverf verwijderen is in Nederland werk voor gecertificeerde bedrijven. Is er geen hulp meer? Behandel oude kit als asbest en laat hem zitten: zet een plaat of folie voor het raam, zonder de kit te raken. Moet hij toch weg, volg dan 10.01 Veilig slopen: kletsnat maken, FFP3, kleding die je daarna weggooit, niet kappen of schuren, dubbel in plastic met een label. Oude verf kan lood bevatten: schuur die niet droog en brand hem niet af wordt getoetst.

Een ruit zetten met stopverf

De National Park Service beschrijft deze volgorde: een bed van stopverf, de ruit, glaspennen, en een schuine afwerking.

1. Haal stopverf en pennen weg en maak de sponning schoon. Is het gebouw van vóór 1994, lees dan eerst het deel hierboven.
2. Smeer kaal hout in met lijnolie of grondverf en laat drogen. Droog hout zuigt anders de olie uit de stopverf wordt getoetst.
3. Meet op twee plekken in breedte en hoogte. Maak de ruit aan elke kant 2 tot 3 mm kleiner dan de opening wordt getoetst. Hout werkt, glas niet.
4. Kneed stopverf warm, rol een streng en druk die 2 tot 3 mm dik in de sponning wordt getoetst.
5. Duw de ruit erin, met druk op de randen en nooit in het midden, tot de stopverf gelijkmatig uitloopt.
6. Zet om de 15 tot 20 cm een glaspen in het hout, plat langs het glas wordt getoetst. Schuif de hamer over het glas en tik nooit op de ruit.
7. Druk een tweede streng rondom in de hoek van glas en hout. Trek met het stopmes in één beweging een schuine rand, zodat water van het glas af loopt.
8. Snijd de overtollige stopverf binnen weg. Laat drogen tot er een huid op zit, dagen tot weken wordt getoetst, en verf dan tot 1 of 2 mm op het glas wordt getoetst. Stopverf maak je zelf van gemalen krijt en gekookte lijnolie, gekneed tot een deeg dat niet meer plakt: ongeveer vijf tot zes delen krijt op één deel olie, op gewicht wordt getoetst.

Ramen zonder stopverf

In veel nieuwe huizen zit glas in een rubber profiel, met glaslatten die je eruit klikt wordt getoetst. Stopverf hecht daar slecht wordt getoetst. Wrik de latten voorzichtig los en bewaar ze. Zet het glas op kleine blokjes, zodat het niet op het metaal rust wordt getoetst. Ontbreekt het rubber, dicht dan met siliconenkit of een strook binnenband (09.08 Lijm en afdichting). Dubbelglas is een gesloten pakket dat je niet op maat snijdt wordt getoetst. Een pakket met damp tussen de bladen houdt nog steeds wind en regen tegen: laat het zitten.

Glas uit andere gebouwen

Lees eerst 11.12 Glas: wat kan en wat niet. Vensterglas maken zit buiten bereik, dus je leeft van wat er is. Haal het alleen uit veilige gebouwen (05.02 Een gebouw beoordelen, 10.13 De stad als voorraadkast). De herkenningstekens komen uit de praktijk wordt getoetst.

Draag een ruit rechtop en grote ruiten met twee mensen. Zet hem op zijn lange kant op een lat, licht schuin tegen een muur wordt getoetst. Glas snijden. Leg het schone glas plat op een doek. Trek de snijder met een druppel olie in één beweging langs de lat, en ga nooit twee keer door dezelfde lijn. Leg de lijn op de tafelrand en druk het uitstekende deel naar beneden wordt getoetst. Is een ruit te klein, verdeel de opening dan met dunne houten roeden.

Tochtwering

Tocht koelt een kamer snel af, maar je hebt ook verse lucht nodig. Roosters en de luchttoevoer bij de kachel houd je vrij.

• Zoek kieren op een winderige dag met een dunne reep papier.
• Plak tochtstrip op de aanslag. Dat hoort volgens de National Park Service bij elk raamherstel. Vilt werkt matig en houdt vocht vast, dus gebruik het alleen als er niets anders is.
• Leg een rol stof met zand onder de deur. Hang 's avonds dekens voor ramen, ver van kachel en kaarsen (05.04 Isolatie begrijpen, 05.09 Een winterplan).
• Stop de spleet tussen kozijn en muur en werk die af met mortel of kit (11.08 Mortel en kalkpleister).

Luiken tegen hitte

Houd bij een hittegolf de zon buiten vóórdat hij op het glas valt. Buitenzonwering is het meest effectief, zegt de Nederlandse factsheet van Klimaatadaptatie; binnenzonwering werkt minder, maar is beter dan niets. Houd ramen en luiken dicht zolang het buiten warmer is, en zet ze open als het buiten koeler is, meestal 's avonds en 's nachts (Aedes) wordt getoetst. Volg de thermometer, niet de klok.

1. Houd rolluiken, zonneschermen en luiken aan de zonkant dicht vanaf de ochtend.
2. Geen luik? Hang riet of een jutezak buiten voor het raam, een hand breed van het glas wordt getoetst.
3. Zet 's avonds, als het buiten koeler is, ramen tegenover elkaar open (01.13 Onderkoeling en oververhitting). Een elektrisch rolluik kun je soms met een zwengel bedienen wordt getoetst. Zet een vastgelopen rolluik met een stok vast, zodat het niet op je valt.

Storm en inbraak

Storm. NOAA, de Amerikaanse weerdienst, is helder: plakband op ramen biedt geen bescherming, goed geplaatste luiken of multiplex wel. Tijdens de storm blijf je in het midden van het huis, uit de buurt van ramen.

• Schroef platen vast voordat de wind opsteekt. Plaat raakt op als iedereen hem nodig heeft.
• Wind zuigt ook naar buiten: schroeven om de 30 cm houden meer dan een paar spijkers wordt getoetst. De vaak genoemde dikte van 16 mm is alleen bij de handel gevonden, niet in een norm wordt getoetst.
• Ook bij een aardbeving valt glas: zet bedden niet vlak onder een raam wordt getoetst. Inbraak. Glas is vaak het zwakste punt van een gevel wordt getoetst. Luiken, platen en tralies houden iemand tegen. Zet ze vast in de muur, niet alleen aan het kozijn wordt getoetst. Doe 's nachts de luiken dicht, ook om licht binnen te houden, en spreek af wie waakt (15.11 Wacht lopen en waarschuwen). Tralies en platen kunnen je ook insluiten. Elke slaapkamer houdt één uitgang die je zonder gereedschap opent. Zit er een slot op, dan hangt de sleutel op een vaste plek binnen, buiten bereik van de ruit wordt getoetst.

Zo weet je dat het werkt

• Na regen is de onderkant van het kozijn droog, ook binnen.
• Een reep papier beweegt niet aan de rand van een gesloten raam op een winderige dag.
• De ruit ligt rondom in stopverf en rammelt niet als je er zacht tegen tikt.
• Op een hete dag is het binnen aan de zonkant koeler dan buiten, gemeten met een thermometer.
• Vanuit elke slaapkamer komt iedereen snel naar buiten, ook in het donker. Oefen dat.

Zo weet je dat het misgaat

• Folie klappert of scheurt: zet de latjes dichter op elkaar of gebruik een plaat.
• De stopverf blijft plakken of zakt uit: te veel olie. Haal hem weg en kneed er krijt door.
• De stopverf barst en laat los: het hout zoog de olie weg of er zit water achter. Laat drogen, zet het hout in de olie en begin opnieuw.
• Er komt een barst vanuit een hoek: de ruit zit te strak. Haal hem eruit en maak de opening passend.
• Water loopt langs de muur onder het raam: herstel afschot en druipgroef (05.07 Regen en vocht weren).
• Het wordt benauwd of mensen krijgen hoofdpijn: je hebt te veel gedicht. Open direct een rooster, en bij een brandende kachel gaat iedereen naar buiten (05.06 Veilig verwarmen en koolmonoxide).

Als je iets mist

Achtergrond

Glas is hard maar bros. Het rekt niet mee, dus elke druk op één punt wordt een barst. Daarom ligt een ruit zacht in stopverf met wat speling: hout zet uit en krimpt met vocht en warmte. Stopverf droogt niet door verdamping; lijnolie neemt zuurstof op uit de lucht en wordt langzaam hard wordt getoetst. Gehard glas staat onder spanning, dus zagen, snijden of een diepe beschadiging laat het in één keer in korrels breken wordt getoetst. Een gordijn achter het raam warmt zelf op en geeft die warmte aan de kamer af, terwijl een luik buiten de warmte buiten houdt wordt getoetst. Bewijs: buitenzonwering beter dan binnenzonwering B (woningbouwpraktijk, geen eigen meting). Sluiten als het buiten warmer is, openen als het koeler is B (Aedes, voor woningcorporaties). Lijnoliedoeken B (brandweer, onderzochte branden). Tape werkt niet B (NOAA). Luik of plaat tegen storm B. Werkwijze met stopverf B (erfgoedpraktijk). Maten voor speling en pennen C. Zelf gemengde stopverf C. Herkenning van glassoorten C. Dikte van 16 mm C.

Volgende niveau

Op niveau II maak je een eigen houten raam met sponning. Maak per gevel platen op maat, met nummers. Breng het glas in je buurt in kaart: welke gebouwen, welke maten, wie het beheert (10.12 De onderdelenbibliotheek, 12.09 Onderhoud plannen). Lees 11.12 Glas: wat kan en wat niet.

Controlelijst

• Ik draag handschoenen, een bril en dichte schoenen bij elk werk met glas.
• Ik kan een gebroken ruit dezelfde dag dichten met folie of een plaat.
• Ik houd in elke kamer een uitgang en een luchtweg vrij.
• Ik behandel oude stopverf van vóór 1994 als asbest.
• Ik kan een ruit zetten: bed, pennen, schuine rand, verf.
• Ik weet welk glas ik wel en niet op maat kan maken.
• Ik sluit in de zomer de zonkant zolang het buiten warmer is dan binnen.
• Ik plak geen tape op ramen tegen storm, maar zet luiken of platen vast.

Verantwoording

• National Park Service: Preservation Brief 9, The Repair of Historic Wooden Windows: vocht als hoofdoorzaak van rot, controle van stopverf, afschot en druipgroef, volgorde bed, ruit, pennen, schuine afwerking, tochtstrip, vilt.
• OnderhoudNL: Factsheet asbest in beglazingskitten: asbest in stopverf en kit, verbod juli 1993, herkenning, siliconenkit, gecertificeerde verwijderaars.
• NOAA JetStream: Tropical Cyclone Safety: tape beschermt niet, luiken of multiplex wel, uit de buurt van ramen.
• Klimaatadaptatie Nederland: Hoe ga ik als corporatie om met klachten over hitte?: buitenzonwering het meest effectief, binnenzonwering minder.
• Aedes: Voorkom hittestress met zonwering en nachtventilatie (2025): zon overdag buiten houden, 's avonds en 's nachts ramen open voor koelere lucht.
• Advanced Timber Bridge Inspection: Field Manual for Inspection of Minnesota Timber Bridges: priemtest, brosse en splinterige breuk, nat hout niet verwarren met rot.
• Northamptonshire Fire and Rescue Service: Warning to home improvers about oil cloth combustion risks: zelfverhitting van doeken met lijnolie, ophangen of in water leggen, niet binnen bewaren. Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: alle maten van folie, plaat, speling, pennen en schroeven, mengverhouding en droogtijd van stopverf, brand door glas, glaslatten en blokjes bij aluminiumramen, herkenning en gedrag van gehard en gelaagd glas, opslag van ruiten, en de details van tralies en sleutels. De dikte van 16 mm en het gedrag van gehard glas vond ik alleen bij handel en doe-het-zelfsites (niet ingezien, alleen zoekresultaat). Glasnormen heb ik niet ingezien. Getoetst door: nog niet.