Koorts en besmettelijke ziekten

Waarom dit telt

Koorts is een teken van infectie, en meestal niet gevaarlijk (Thuisarts). Gevaarlijk is wat erachter kan zitten: uitdroging door diarree, ademnood door een longontsteking, bloedvergiftiging. Zonder riool, schoon water en vaccinaties kunnen ziekten terugkomen die we bijna vergeten zijn wordt getoetst.

Eerst doen

1. Meet de temperatuur en schrijf die op met de tijd, samen met pols, ademhaling en bewustzijn (07.01 Iemand onderzoeken: de vitale functies).
2. Zet de zieke apart: eigen ruimte, eigen beker, één verzorger, raam open wordt getoetst.
3. Geef drinken, en bij diarree of braken ORS (07.06 Uitdroging en de drinkoplossing).
4. Zoek de alarmtekens hieronder. Zie je er een, haal dan meteen de meest ervaren zorger en lees 07.07 Infecties en antibiotica.
5. Was je handen voor en na elk contact, 20 seconden met zeep (06.04 Persoonlijke hygiëne).
6. Krijgt binnen een week een tweede persoon dezelfde klachten, behandel het dan als uitbraak wordt getoetst.

Wat je nodig hebt

• Een digitale thermometer met reservebatterijen, of een glazen zonder kwik.
• Een ziekteschrift voor metingen, drinken, plassen en ontlasting.
• Zeep, water volgens 02.01 Water drinkbaar maken, handschoenen en mondkapjes.
• Een ruimte met een raam dat open kan, en een eigen beker, bord, bestek en handdoek.
• Een emmer met deksel en chloorbleekmiddel (06.05 Infecties voorkomen).
• ORS-zakjes en een maatbeker (07.06).
• Een glas om vlekjes te testen, en een tekentang of fijn pincet (VK.B11 Beten en steken).
• Een klamboe met fijn gaas in muggengebied (06.11 Luizen, vlooien, muggen en ratten).
• De vaccinatiebewijzen van iedereen, op papier (06.01 Een zorgplan).

Werkwijze

Koorts meten en duiden

Koorts is een lichaamstemperatuur van 38 graden of hoger. Boven de 42 graden komt het lichaam niet. Koelen met koud water of natte doeken helpt niet (Thuisarts).

1. Meet in de anus: dat is het meest betrouwbaar. Een oorthermometer is minder betrouwbaar. Bij een baby jonger dan 3 maanden werkt alleen de anus goed (Thuisarts).
2. Thuisarts zegt: één keer per dag meten is genoeg. Bij een zieke die achteruit kan gaan, meet je elke vier tot zes uur wordt getoetst.
3. Laat een volwassene elke dag ongeveer 2 liter drinken (Thuisarts). Vraag bij hart- of nierziekte de arts hoeveel mag. Kleed hem luchtig en laat hem rusten. Zonder thermometer voel je met de rug van je hand aan romp en hals (07.01). Dat is minder betrouwbaar wordt getoetst. Meestal gaat koorts binnen een week over. Haal bij deze signalen meteen de meest ervaren zorger (Thuisarts, samengevat):

• Benauwd, of sneller ademen dan normaal in rust (grenzen in 07.07).
• Reageert niet of nauwelijks, is verward, of moeilijk wakker te krijgen.
• Rode of donkere vlekjes die niet wegdrukken.
• Pijn bij het hoofd voorover buigen, of zware hoofdpijn.
• Een baby jonger dan 3 maanden met koorts.
• Drinkt minder dan de helft van normaal. Plast minder dan twee keer per dag. Een kind of iemand boven de 70 plast 12 uur niet.
• Koorts die terugkomt nadat hij weg was.
• Koorts in de eerste week na een bevalling (07.09 Zwangerschap en bevalling).
• Stuipen: plotseling schokken van armen en benen (VK.B13 Een epileptische aanval begeleiden).
• Hart-, long- of nierziekte, suikerziekte of een zwakke afweer.
• Recent verblijf in een warm land.

Uitslag die niet wegdrukt

Thuisarts noemt vlekjes die bij drukken even rood of donker blijven een reden om direct te bellen. Druk er een doorzichtig glas op, dan zie je het goed wordt getoetst. Het kan bloedvergiftiging of hersenvliesontsteking zijn, en dat kan binnen uren misgaan wordt getoetst. Haal meteen de meest ervaren zorger, meet pols en ademhaling, en volg het sepsis-deel van 07.07. Vertrouw niet alleen op het glas: is iemand erg ziek, dan is dat ook ernstig als de vlekjes wegdrukken wordt getoetst. Kijk elk uur opnieuw wordt getoetst.

Een zieke apart zetten in huis

Deze regels zijn gangbare thuisadviezen. De WHO-tekst hierover is niet ingezien, en alleen de punten met een bron zijn onderbouwd. Laat een arts ze toetsen.

1. Eén eigen ruimte, deur dicht wordt getoetst. Lucht elke dag: ventilatie verlaagt het aantal ziektekiemen in de lucht (LCI tuberculose).
2. Eén verzorger, zelf gezond, niet zwanger, geen zwakke afweer wordt getoetst.
3. Houd buiten de verzorging minstens 1 meter afstand wordt getoetst. Draag een mondkapje als contact niet te vermijden is (LCI influenza).
4. Eigen beker, bord, bestek, handdoek en beddengoed wordt getoetst. Was textiel volgens VK.B18 Kleding en beddengoed wassen zonder machine, en ontluizen.
5. Braaksel en ontlasting gaan in een emmer met deksel en meteen naar de latrine (02.10 Een latrine graven, 02.08 Een noodtoilet) wordt getoetst. Draag handschoenen en was daarna je handen.
6. Maak oppervlakken schoon met zeep, dan met chloor (06.05) wordt getoetst.
7. De verzorger meet elke dag zijn eigen temperatuur wordt getoetst.
8. Hang een geel teken aan de deur (14.09 Signalen afspreken en geven). Hoe lang iemand apart blijft, hangt af van de ziekte. Weet je het niet, houd dan aan: tot twee dagen nadat koorts en dunne ontlasting weg zijn wordt getoetst.

De ziekten die terugkomen

Cijfers uit de LCI-richtlijnen en de WHO.

• Diarree. Dit is het grootste gevaar als water en riool wegvallen wordt getoetst. De eerste behandeling is altijd ORS en schoon water (07.06). Bloed in de ontlasting, hoge koorts of veel zieken tegelijk zijn alarmtekens (07.07).
• Cholera kan zonder behandeling binnen uren dodelijk zijn. In behandelcentra hoort de sterfte onder 1 procent te blijven (WHO); ernstige zieken krijgen daar een infuus, en dat heb je niet. Wereldwijd is de sterfte ongeveer 2 procent en onder de kwetsbaarsten tot 40 procent (LCI). De meeste besmette mensen worden niet ziek, maar kunnen de bacterie 1 tot 10 dagen uitscheiden (WHO).
• Hepatitis A. De LCI houdt in zorg, opvang en scholen 3 maanden extra hygiëne aan.
• Tyfus. De sterfte is onder de 1 procent in landen waar tyfus zelden voorkomt en ongeveer 2,5 procent waar hij vaak voorkomt (LCI). Onbehandeld duren klachten 4 weken of langer. Vanaf week 3 kunnen darmbloeding en -perforatie komen. Behandeling alleen volgens het plan (07.07).
• Mazelen is zeer besmettelijk: één zieke besmet 12 tot 18 anderen. Meer dan 9 op de 10 onbeschermde contacten raken besmet. In arme landen sterft 5 tot 10 procent van de zieken. Zwangeren lopen extra gevaar (LCI). Wie vóór 1965 is geboren, geldt als beschermd; wie van 1965 tot 1975 is geboren alleen na doorgemaakte mazelen. Twee prikken geven ongeveer 99 procent bescherming. Houd zieken tot en met 4 dagen na het begin van de uitslag weg bij ongevaccineerde kinderen, onbeschermde zwangeren en mensen met een zwakke afweer (LCI). Vraag de arts wat het plan is voor kinderen onder de 5.
• Kinkhoest is voor baby's onder het jaar het gevaarlijkst: meer dan de helft moet naar het ziekenhuis, 30 procent krijgt longontsteking en 13 procent ademstops (LCI). Houd hoesters weg bij pasgeborenen. Zwangeren krijgen de prik vanaf 22 weken, bij elke zwangerschap.
• Tuberculose. Van de besmetten wordt ongeveer 1 op de 10 ziek, de meesten binnen twee jaar (LCI). Genezen vraagt maanden medicijnen. Die heb je waarschijnlijk niet. Dan blijven apart zetten, hoesten in een tissue of elleboog, ventilatie, rust en voeding over wordt getoetst.
• West-Nijlvirus besmette in 2020 voor het eerst iemand in Nederland, bij Utrecht (06.11). Er is geen vaccin voor mensen (WHO). Bescherm vooral ouderen tegen muggen wordt getoetst.
• Teken zijn vooral actief van maart tot november. Haal een teek binnen 24 uur weg (VK.B11). De kans op Lyme na een beet is klein: 0,6 tot 2,6 procent (LCI). Controleer elkaar dezelfde dag. Behandeling alleen volgens het plan (07.07).

Herkennen aan het beloop

Je hebt geen laboratorium. Gebruik naast de tabel hierboven deze indeling, als hulpmiddel en niet als diagnose wordt getoetst.

Vraag altijd: wat at en dronk hij, wie is nog meer ziek, was er een mug of teek, is hij gevaccineerd? Handel naar het ergste vermoeden dat past wordt getoetst.

Wanneer het een uitbraak is

UNHCR gebruikt deze drempels. Eén geval kan al een uitbraak aangeven bij cholera en mazelen. Bloederige diarree: 5 gevallen op één plek op één dag. Waterdunne diarree: anderhalf keer het gemiddelde van de drie weken ervoor. Hersenvliesontsteking: één geval in een overvol kamp. Voor een kleine groep is onze eigen regel: twee mensen uit verschillende huizen met dezelfde klachten binnen een week wordt getoetst.

Wat de groep dan doet

Deze stappen zijn een redactionele samenvatting. UNHCR noemt in het algemeen: bevestigen, een plan volgen, de bron aanpakken en de overdracht onderbreken. De uitwerking is ongetoetst wordt getoetst.

1. Bron zoeken. Maak een tijdlijn: wie werd wanneer ziek, wat at en dronk hij, wie had contact.
2. Water. Kook of chloor al het drinkwater (02.01). Bescherm de bron (02.11 Een put slaan en beschermen) en dek de opslag af (02.07 Drinkwater opslaan).
3. Latrine en handen. Zieken krijgen een eigen latrine of emmer, ver van water en keuken (02.10). Zet een handwaspunt met zeep bij de latrine en de keuken.
4. Eten. Alles doorkoken, geen rauwe schelpdieren (04.02 Veilig koken). Wie diarree heeft, kookt niet.
5. Zieken apart, elk met één verzorger, met ORS en een drinklijst (07.06).
6. Melden zolang het kan. Een arts meldt aan de GGD. Heb je geen arts, bel dan de GGD of 112. Waarschuw ook de groepen om je heen (14.09, 06.03 Hulp organiseren zonder alarmnummer).
7. Bij mazelen: zoek wie niet beschermd is. De LCI houdt onbeschermde huisgenoten 14 dagen vanaf het begin van de uitslag weg van de kinderopvang; doe dat ook in je groep wordt getoetst.
8. Register: naam, begin, klachten, afloop (16.02 Waarnemen en meten). Een uitbraak is voorbij als een hele incubatietijd (de tijd tussen besmetting en ziek worden) geen nieuwe zieke kwam wordt getoetst. Voor tyfus houdt de LCI hygiënemaatregelen minstens 4 weken na het laatste geval aan.

Vaccinatiebewijzen nu opzoeken

Doe dit vandaag, zolang internet en DigiD bestaan.

• Wie in Nederland in 1992 of later is geboren, ziet zijn prikken op mijn.rivm.nl met DigiD. Ouders zien die van hun kind met hun eigen DigiD. Wie ouder is, vraagt een overzicht aan via rijksvaccinatieprogramma.nl (RIVM, 2024).
• Print alles voor de zorgmap (06.01). Schrijf per persoon op: mazelen, kinkhoest, tetanus (07.03 Wonden reinigen en sluiten), hepatitis A.
• Vraag de huisarts wat ontbreekt. Tegen tyfus en hepatitis A bestaan vaccins (WHO, LCI). Of ze bij jou passen, beslist de arts.

Bloedvergiftiging

Elke infectie uit dit hoofdstuk kan overgaan in bloedvergiftiging: verward, heel snel ademen, klamme huid, weinig of geen plas. Wat je doet, staat in 07.07, net als het plan met de arts. Dit hoofdstuk noemt bewust geen middelen, doses of kuurduur.

Zo weet je dat het werkt

• De temperatuur zakt en blijft onder de 38 graden.
• De zieke drinkt zelf, plast normaal en wordt helderder.
• De verzorger blijft gezond en er komt geen tweede zieke uit hetzelfde huis.
• Iedereen weet op papier of hij tegen mazelen, kinkhoest en tetanus beschermd is.

Zo weet je dat het misgaat

• Vlekjes die niet wegdrukken, stijve nek of verwardheid: haal meteen de meest ervaren zorger en volg het sepsis-deel van 07.07.
• Sneller ademen dan de grens in 07.07, of de huid trekt tussen de ribben naar binnen: denk aan longontsteking, bewaak en volg het plan van de arts.
• Minder dan de helft drinken, 12 uur geen plas, ingevallen ogen: uitdroging. Geef ORS per lepel (07.06).
• Koorts die terugkomt of blijft oplopen: zoek de bron opnieuw: wond, plas, longen, darm, tekenbeet.
• De verzorger krijgt koorts of diarree: wijs een nieuwe verzorger aan en controleer de hygiëne.
• Een tweede en derde zieke met dezelfde klachten: behandel het als uitbraak.
• Bewusteloos maar ademt: stabiele zijligging (VK.B07 Stabiele zijligging), niets in de mond.

Als je iets mist

Achtergrond

Elke ziekteverwekker heeft een route: via de lucht (influenza, mazelen, tuberculose), van ontlasting naar mond (cholera, tyfus, hepatitis A) of via een steek of beet (West-Nijlvirus, Lyme). Wie de route kent, weet waar hij de ziekte kan stoppen: bij de lucht met afstand en ventilatie, bij ontlasting met water, latrine en handen, bij de steek met gaas en kleding. Bewijs (redactionele inschatting wordt getoetst): handen wassen met zeep A (zie 07.07). Schoon water en sanitatie tegen cholera en tyfus A (WHO). ORS bij cholera A (WHO). Vaccinatie tegen mazelen A (LCI, WHO). Een zieke apart zetten met eigen ruimte en één verzorger C. Uitbraakdrempels B voor kampen, niet onderzocht voor kleine groepen. Koorts voelen zonder thermometer C. Koelen met natte doeken D (Thuisarts: helpt niet).

Volgende niveau

Op niveau II leidt de groep een vaste infectieverzorger op, die het register bijhoudt en met de arts het plan van 07.07 uitwerkt. Oefen het apart zetten één keer, met laken en emmer. Op niveau III bouw je een aparte ziekenruimte met eigen latrine en waspunt, en spreek je met buurgroepen een meldketen af (06.03, 14.09). Wie overlijdt aan een besmettelijke ziekte vraagt eigen zorg (07.15 Overlijden en lijkzorg).

Controlelijst

• Ik weet dat koorts bij 38 graden begint, en schrijf elke meting op met de tijd.
• Ik ken de alarmtekens: benauwd, niet reageren, vlekjes die niet wegdrukken, stijve nek, baby onder 3 maanden, 12 uur geen plas.
• Ik druk op elke uitslag bij koorts om te zien of die wegdrukt.
• Ik kan een zieke apart zetten: eigen ruimte, één verzorger, eigen beker, raam open, emmer met deksel.
• Ik weet dat één geval van cholera of mazelen al een uitbraak kan zijn.
• Ik weet wat de groep dan doet: bron, water, latrine, zieken apart, melden.
• Ik heb de vaccinatiebewijzen van mijn huisgenoten op papier.
• Ik geef nooit een antibioticum zonder het plan van de arts uit 07.07.

Verantwoording

• Thuisarts: Ik heb koorts: 38 en 42 graden, meten in de anus, één keer per dag, 2 liter, wanneer bellen, koorts na een bevalling of na een warm land.
• Thuisarts: Mijn kind heeft koorts: baby onder 3 maanden, alarmtekens, niet koelen.
• Thuisarts: Mijn kind is ziek, waar moet ik op letten?: vlekjes die bij drukken blijven, ademhaling, drinken, 12 uur niet geplast, nekpijn, stuipen. Deze pagina noemt geen glas.
• LCI-richtlijn Cholera: incubatie, 500 tot 1000 ml per uur, besmettelijkheid, sterfte 2 tot 40 procent, melding binnen 1 werkdag.
• WHO: Cholera: dodelijk binnen uren, onder 1 procent in behandelcentra, infuus bij ernstige zieken, uitscheiding 1 tot 10 dagen.
• LCI-richtlijn Hepatitis A: incubatie, besmettelijke periode, hygiëne 3 maanden, vaccin.
• LCI-richtlijn Buiktyfus: incubatie, oplopende koorts, roze vlekjes, complicaties week 3, tot 5 procent uitscheiders, sterfte, hygiëne 4 weken.
• WHO: Typhoid: verspreiding, uitscheiding na herstel, vaccin.
• LCI-richtlijn Influenza: incubatie, klachten, besmettelijkheid, luchten, mondneusmasker als contact niet te vermijden is.
• LCI-richtlijn Mazelen: beloop, 4 dagen voor en na de uitslag, R0 12 tot 18, meer dan 90 procent, sterfte in arme landen, zwangeren, geboortejaren, 99 procent, weren en 14 dagen.
• WHO: Measles: tot 2 uur in de lucht.
• LCI-richtlijn Kinkhoest: incubatie, fasen, gieren, baby's onder 1 jaar, ongeveer 5 weken, prik vanaf 22 weken.
• LCI-richtlijn Tuberculose: via de lucht, 1 op 10 ziek, klachten, ventilatie, hoesthygiëne, melding.
• LCI-richtlijn Lymeziekte: 24 uur, vlek, 0,6 en 2,6 procent, zomergriep, seizoen, controle.
• WHO: West Nile virus: 80 en 20 procent, 1 op 150, incubatie, Culex, geen vaccin voor mensen.
• UNHCR Emergency Handbook: Disease surveillance: diagnoses met één geval, drempels, algemene maatregelen; verwijst naar Sphere 2018 en de WHO.
• RIVM: Gegevens uit Rijksvaccinatieprogramma via MijnRIVM: 1992, DigiD, overzicht voor ouderen. Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: alle isolatieregels zonder bronvermelding (de WHO-handleiding voor thuiszorg is niet ingezien, en 06.05 dekt ze maar deels), de meetfrequentie, het glas als hulpmiddel (Thuisarts noemt alleen drukken; het glas komt uit zoekfragmenten), de indeling op beloop, de groepsregel voor een uitbraak, de uitwerking van de stappen bij een uitbraak, de duur van apart blijven, de hoestgrens van drie weken en de bewijsgraden. De gegevens over West-Nijl in Nederland staan in 06.11 en zijn hier niet opnieuw gecontroleerd.

Getoetst door: nog niet.