Wacht lopen en waarschuwen

Waarom dit telt

Als iedereen slaapt, ziet niemand de vonk bij de kachel, de rook boven het bos of het water dat stijgt. In je slaap ruik je geen rook, en na een rookmelder heb je volgens de Brandweer ongeveer drie minuten om weg te komen. Een wacht koopt die minuten. Hij is er om te waarschuwen en iedereen weg te krijgen, niet om te vechten.

Eerst doen

1. Spreek hardop af waarvoor de wacht is: zien, waarschuwen en wegkomen. Niet tegenhouden.
2. Kies één uitkijkplek met zicht op huizen, voorraad en toegangsweg, met een vrije weg achter je.
3. Maak een rooster met blokken van 2 uur wordt getoetst, liefst met twee mensen per blok.
4. Geef de wacht een fluit, een lamp, een klok en een wachtboek.
5. Loop met iedereen twee vluchtroutes en wijs een verzamelplek aan.
6. Oefen binnen een week één alarm in het donker.

Wat je nodig hebt

• Per wacht een fluit zonder balletje aan een koord (VK.F03 Fluitsignalen).
• Eén bel of gong die tot het verste huis te horen is (14.09 Signalen afspreken en geven).
• Een zaklamp met een rood filter of een rode doek ervoor.
• Een klok, een wachtboek en potlood.
• Warme kleding en water of thee.
• Rookmelders, zolang ze werken, en bij de kachel water en een blusdeken (05.14 Brand voorkomen en blussen).
• Per persoon een tas bij de deur (01.05 Je noodvoorraad).

Een wapen staat niet op deze lijst. De wacht draagt er geen. Wie iets vasthoudt om mee te dreigen, maakt een gesprek gevaarlijk en loopt zelf meer gevaar wordt getoetst.

Werkwijze

Waarom waken, en hoeveel

De meeste alarmen gaan niet over mensen maar over vuur, rook, water, ziekte en ongelukken wordt getoetst. Daarom kijkt de wacht eerst daarnaar. Waken kost slaap, en een moe mens maakt fouten. Reken dus eerst uit wat je groep kan dragen.

Een nacht van 22:00 tot 06:00 is vier blokken van 2 uur. Met één wacht per blok heb je vier beurten per nacht, met twee wachten acht.

Een klein huishouden houdt elke nacht waken niet vol wordt getoetst. Sluit je liever aan bij de buren (15.10 Gemeenschap onderhouden).

Het rooster

De Britse arbeidsinspectie HSE zegt: bij werk dat waakzaamheid vraagt of eentonig is, duurt een dienst niet langer dan 8 uur. De kans op fouten stijgt 's nachts, aan het eind van een dienst en na meerdere nachten achter elkaar. HSE raadt ook een korte pauze aan: 5 tot 15 minuten elke 1 tot 2 uur. Die richtlijn is geschreven voor bedrijven. Blokken van 2 uur zijn onze vertaling daarvan naar de wacht wordt getoetst.

1. Schrijf het rooster op het bord en wissel eerlijk (15.02 Taken verdelen). Ook de leiding loopt wacht.
2. Laat niemand vaste nachtwacht lopen. HSE raadt vaste nachtdiensten af.
3. Schuif mee met de klok: wie het eerste blok had, krijgt de volgende keer het tweede. HSE geeft de voorkeur aan vooruit draaien.
4. Sta 15 minuten voor je blok op. Na het wakker worden ben je tot 15 minuten minder scherp, zegt HSE.
5. Wie 's nachts waakte, krijgt de ochtend erna licht werk. Geen bijl, geen ladder, geen zware last (VK.C06 Veilig hakken en kloven) wordt getoetst.
6. Stel vrij: zwangere vrouwen, zieken, mensen die herstellen en wie een baby voedt. Kinderen lopen geen nachtwacht. Een tiener mag overdag mee met een volwassene wordt getoetst.

Geen alcohol op wacht. Lukt wakker blijven niet meer, wek dan de volgende. Dat is geen schande.

Wat je let op

Werk in deze volgorde, elke ronde wordt getoetst.

Let in een droog voorjaar op heide en dennenbos, in de winter op kachels en schoorstenen wordt getoetst. Bij hoogwater loopt de wacht langs de dijk.

Zet bij droogte en harde wind ook overdag iemand op een hoog punt, met zicht op heide of bos wordt getoetst. Let bij zware buien op laag gelegen straten, sloten en beken: in het Limburgse heuvelland kan een beek snel vollopen wordt getoetst.

Kijken en luisteren in het donker

Je ogen wennen in stappen. De eerste 5 tot 8 minuten gaat het snel, daarna blijft het beter worden tot na ongeveer 40 minuten. Eén felle lamp maakt een groot deel daarvan ongedaan wordt getoetst.

1. Ga 's nachts een kwartier vóór je blok buiten zitten, zonder lamp.
2. Gebruik alleen rood licht, en dan zo kort mogelijk. Rood verstoort je nachtzicht het minst wordt getoetst.
3. Kijk niet recht naar een vlek, maar er iets naast. In het donker zie je zo meer wordt getoetst.
4. Blijf stil staan en luister elke paar minuten wordt getoetst.
5. Ga niet bij het vuur zitten. Vanuit het licht zie je niets in het donker wordt getoetst.
6. Let op de wind. Brandlucht komt vaak eerder dan rook die je ziet wordt getoetst.

Een hond hoort vaak eerder dan jij (VK.I05 Een hond leren waken en volgen). Laat hem nooit op mensen los.

Alarm geven

De signalen staan in 14.09 Signalen afspreken en geven en VK.F03 Fluitsignalen. Gebruik die en verzin niets nieuws. Geef bij twijfel alarm: een vals alarm kost een uur slaap, een gemist alarm kan een leven kosten.

Slechthorenden en diepe slapers horen de fluit niet altijd. Spreek af wie bij hen aanklopt, ook bij wie niet zelf kan lopen (01.09 Kwetsbare mensen helpen).

Brand en rook eerst

Brand gaat altijd voor, ook als er tegelijk vreemden zijn. De meeste slachtoffers van brand sterven door rook, niet door vlammen.

1. Geef eerst alarm. Pas daarna kijk je of blussen kan.
2. Blus alleen een klein vuur, en alleen met je vluchtweg achter je (05.14 Brand voorkomen en blussen).
3. Roep iedereen naar buiten langs de kortste weg.
4. Sluit deuren en ramen achter je. Dat houdt de rook op. Blijf laag, daar is de lucht het schoonst.
5. Ga naar de verzamelplek en tel iedereen.
6. Ga nooit terug naar binnen voor spullen wordt getoetst.
7. Waarschuw de buren als het vuur kan overslaan.

Spreek af dat iedereen 's nachts de binnendeuren dicht heeft. De Brandweer zegt dat dit je leven kan redden, omdat het rook een tijd tegenhoudt. Rook van ver is ook schadelijk: ga er niet naartoe om te kijken. Bij een bosbrand vertrek je op tijd. Wacht niet op vlammen in de tuin wordt getoetst.

Mensen: zien, melden, afstand

Veel mensen die 's nachts langskomen, zijn bang, ziek of verdwaald wordt getoetst. Behandel ze niet als vijand. De wacht beslist ook niet of iemand mag blijven.

De wacht doet dit:

• Hij blijft op afstand en uit het licht.
• Hij telt: hoeveel mensen, welke richting, wat ze dragen, hoe laat.
• Hij meldt het aan de deurwacht: de afgesproken persoon die het gesprek voert (15.12 Spanning laten zakken).
• Hij laat zien dat er iemand wakker is, als dat veilig kan. Een lamp aan en een roep uit de verte is genoeg. Het Amerikaanse National Institute of Justice schrijft dat de kans om gepakt te worden sterker afschrikt dan de zwaarte van de straf. Of dat ook voor een buurtwacht geldt, is niet onderzocht wordt getoetst.

De wacht doet dit niet:

• Hij gaat niet alleen op onderzoek uit en achtervolgt niemand.
• Hij gaat niemand te lijf, dreigt niet en verspert niemand de weg.
• Hij doet geen deur open, doorzoekt niemand en sluit niemand op.
• Hij straft niet (15.13 Regels, straf en herstel).

Komt iemand aan de voorraad? Laat het gaan en geef alarm. Spullen kun je vervangen, mensen niet. Voorkom het de volgende keer met sloten, luiken en goede opslag (12.05 Glas en openingen, 15.07 Voorraad beheren).

Vluchten

1. Plan vanuit elke kamer een route naar de voordeur, en een tweede naar achteren. Loop ze ook in het donker.
2. Houd trappen en gangen vrij. Hang sleutels op een vaste plek bij de deur.
3. Plan geen sprong uit een raam. Dat geeft zwaar letsel.
4. Kies twee verzamelplekken, ver genoeg van het huis: één dichtbij en één buiten de buurt.
5. Leg vast wie wie meeneemt: kinderen, ouderen, zieken en dieren.
6. Tel op de verzamelplek. Eén persoon houdt de lijst bij.

Overdracht en wachtboek

1. Vertel de volgende wacht in vijf minuten wat je zag, wat nog open staat en hoe de wind staat.
2. Schrijf per blok: datum, tijd, namen, weer, wat je zag en wat je deed. Schrijf wat je zag, niet wat je denkt (14.08 Berichten vastleggen).
3. Lees eens per week met de groep wat erin staat. Pas het rooster aan als mensen op zijn (15.03 Besluiten nemen).
4. Wie wacht loopt, legt verantwoording af aan de groep.

Zo weet je dat het werkt

• Bij een oefenalarm in het donker staat iedereen binnen 3 minuten op de verzamelplek en is de telling compleet wordt getoetst.
• Elk huis hoort het alarm, ook met de ramen dicht.
• Het wachtboek heeft geen gaten, en iedereen kent zijn beurt.
• Niemand valt op wacht in slaap, en na een nachtblok gebeuren er geen ongelukken bij het werk.
• Let op: een rustige maand bewijst niet dat de wacht werkt. Blijf oefenen.

Zo weet je dat het misgaat

• Wachten vallen in slaap of komen niet opdagen. Het rooster is te zwaar. Maak het lichter, zoek meer mensen, of waak alleen bij verhoogd gevaar.
• Mensen reageren niet meer op het alarm. Het ging te vaak voor niets, of kinderen spelen ermee. Bespreek dat, oefen opnieuw en geef kinderen een eigen speelfluit (14.09 Signalen afspreken en geven).
• De wacht gaat zich als politie gedragen. Hij houdt mensen aan of commandeert buren. Stop dit meteen en neem hem uit het rooster tot het besproken is (15.13 Regels, straf en herstel).
• Er ontstaat ruzie over wie vaker moet. Hang het rooster op en tel de beurten (15.04 Conflicten bespreken).
• Iemand ziet overal gevaar en slaapt niet meer. Dat kan angst of uitputting zijn. Haal hem van de wacht en kijk naar hem om (06.09 Mentale veerkracht).

Als je iets mist

Achtergrond

Je lichaam wil 's nachts slapen, en die klok past zich zelfs bij vaste nachtwerkers nooit helemaal aan. Moe zijn maakt je trager en je schat risico's te laag in. Daarom helpen korte blokken en pauzes meer dan wilskracht. Nachtzicht komt in twee stappen: eerst wennen de kegeltjes, daarna nemen de gevoeliger staafjes het over. Een review van 91 studies naar gemeenschappen die bossen en visgronden beheren, vond een sterk verband tussen succes en toezichthouders die aan de groep verantwoording afleggen. Dat onderzoek ging niet over nachtwacht, dus de overstap is een redeneerstap. Bewijs: geen rook ruiken in je slaap, ongeveer drie minuten en deuren dicht B (brandweervoorlichting). Grenzen aan nachtwerk B (HSE-richtlijn, voor bedrijven geschreven). Blokken van 2 uur C (eigen vertaling, niet getest). Nachtzicht in stappen B (handboek over het zien). Rood licht en naast iets kijken C (veel gebruikt, hier niet met een bron gecontroleerd). Geen confrontatie C (advies aan omstanders: eigen veiligheid eerst). Een wacht als afschrikking D: voor buurtwachten na een ramp is het niet onderzocht.

Volgende niveau

Op niveau III koppel je meerdere buurten: wachten geven signalen door met licht of morse (VK.F04 Morse met licht en geluid). Teken wachtposten en vluchtwegen op de kaart (14.05 Een lokale kaart maken). Oefen elk kwartaal een scenario.

Controlelijst

• Ik weet dat de wacht ziet, waarschuwt en wegkomt, en niet tegenhoudt.
• Ik ken de afgesproken signalen en kan ze geven.
• Ik kijk eerst naar vuur en rook, daarna pas naar mensen.
• Ik gebruik 's nachts alleen rood licht en blijf uit het schijnsel van het vuur.
• Ik spreek niemand alleen aan en ik achtervolg niemand.
• Ik ken twee vluchtroutes en de verzamelplek, ook in het donker.
• Ik schrijf per blok op wat ik zag en draag dat over.
• Ik zeg het als ik te moe ben om te waken.

Verantwoording

• Brandweer: Rookmelders: nog drie minuten om te vluchten, geen rook ruiken in je slaap, de meeste slachtoffers sterven door rook.
• Brandweer: Vlucht met je vluchtplan: route vanuit elke kamer, ook als je niets ziet, geen sprong uit een raam, sleutels bij de deur, verzamelplek, wie helpt wie, deuren dicht, laag blijven, buren waarschuwen.
• Brandweer: Doe de deur dicht: binnendeuren 's nachts dicht houden rook een tijd tegen.
• Brandweer: Blijf uit de rook: ook rook van ver is schadelijk, ramen en deuren dicht, niet gaan kijken.
• HSE: Managing shift work (HSG256): 8 uur bij waakzaam of eentonig werk en in de nacht, geen vaste nachtdiensten, vooruit draaien, pauzes van 5 tot 15 minuten elke 1 tot 2 uur, tot 15 minuten minder alert na slaap, de lichaamsklok past zich niet volledig aan.
• HSE: Fatigue: meer fouten en ongelukken in de nacht, bij lange diensten en te weinig pauze; gevolgen van vermoeidheid.
• Webvision, University of Pittsburgh: Light and Dark Adaptation: eerste fase 5 tot 8 minuten, volledig na ongeveer 40 minuten.
• National Institute of Justice: Five Things About Deterrence: de kans om gepakt te worden schrikt meer af dan de zwaarte van de straf (Amerikaanse praktijk).
• Cox, Arnold en Villamayor Tomás: A Review of Design Principles for Community-based Natural Resource Management (2010): review van 91 studies, toezichthouders die verantwoording afleggen aan de groep.
• Neighbourhood Watch: The 5Ds of bystander intervention: eigen veiligheid eerst, geen confrontatie bij dreiging.

Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: het ontbreken van bijzondere rechten voor een buurtwacht, blokken van 2 uur en hoe je ze verdeelt, wie vrijgesteld is, de volgorde van aandacht en de verdeling van alarmen over soorten gevaar, rood licht, naast iets kijken, luisteren en wind, tijden bij rook in de verte, de 3 minuten als oefennorm, hoe je bij bosbrand beweegt, en het effect van een zichtbare wacht. Voor de regel dat een buurtwacht alleen kijkt en meldt vond ik geen openbare richtlijn van politie of CCV. Getoetst door: nog niet.