Tekorten herkennen: scheurbuik en meer

Waarom dit telt

Een voorraad van rijst, meel, pasta en suiker houdt je in leven en geeft na enkele maanden precies de ziektes die zeelieden, gevangenen en vluchtelingen kregen: scheurbuik, beriberi, pellagra, bloedarmoede, nachtblindheid. Ze komen sluipend, in weken tot jaren, en de eerste tekenen lijken op gewone moeheid. Zonder laboratorium is kijken, vragen en opschrijven je enige onderzoek. Het goede nieuws: bijna elk tekort herstel je met eten, als je het vroeg ziet. Het slechte nieuws: zenuwschade door B12, kromme benen door vitamine D en hersenschade door jodiumtekort bij een ongeboren kind gaan niet meer weg.

Eerst doen

1. Kijk elke week bij iedereen naar mond en tandvlees, huid, ogen, handen en onderbenen, bij daglicht.
2. Vraag elke week naar schemerzicht, tintelingen in voeten of handen, kortademigheid en moeheid.
3. Schrijf per persoon op wat hij de laatste maand werkelijk at. Een tekort volgt bijna altijd uit die lijst.
4. Verander bij een vermoeden eerst het eten, vandaag nog, en voor de hele groep.
5. Geef een supplement alleen volgens de bijsluiter en het geschreven plan met de arts (07.07).
6. Denk nooit aan één tekort: wie te weinig vitamine C heeft, mist meestal ook ijzer, B1 en vitamine A.

Wat je nodig hebt

• Een lampje en een spiegel, voor tandvlees, tong en ogen.
• Een schrift met per persoon een bladzijde: gewicht, bovenarm, klachten, wat hij eet.
• De tabel met behoeften en bronnen uit 03.01 Wat het lichaam nodig heeft.
• Een voorraad gejodeerd zout, olie, peulvruchten, en wat je aan supplementen hebt kunnen krijgen, met bijsluiters, droog en donker bewaard (06.06 Medicijnen bewaren en houdbaarheid).
• Zaad om te kiemen: erwten, linzen, graan.

Werkwijze

De wekelijkse ronde

Doe de ronde altijd op dezelfde dag en in dezelfde volgorde, zodat je verschil ziet.

1. Vraag: hoe moe, hoe is de eetlust, zie je in de schemer, tintelt er iets, hoe is de ontlasting.
2. Kijk naar het gezicht: bleek, geel, opgezet. Trek het onderste ooglid omlaag: bleekroze in plaats van rood kan op bloedarmoede wijzen wordt getoetst.
3. Kijk in de mond: bloedend, gezwollen of paars tandvlees; een vuurrode, gladde of pijnlijke tong; mondhoeken en zweertjes.
4. Kijk naar de huid: blauwe plekken, puntbloedinkjes rond haarzakjes, ruwe rode plekken op handen, onderarmen en hals, droge schubbige huid.
5. Kijk naar de hals: een zwelling onder de adamsappel.
6. Kijk naar benen en voeten: zwelling als je met een duim drukt, kromme benen bij kinderen, dikke polsen.
7. Laat iemand opstaan uit hurkzit zonder handen, en op de tenen lopen: spierzwakte en coördinatie.
8. Weeg of meet, en schrijf alles op naast de voedsellijst.

Scheurbuik: vitamine C

Eerste tekenen. Moe, zwak, prikkelbaar, somber, vage spier- en gewrichtspijn. Na enkele maanden volgen de kenmerkende tekenen: gezwollen, paars, sponzig tandvlees dat bloedt, tanden die los gaan zitten, blauwe plekken vooral op de onderbenen, puntbloedinkjes rond haarzakjes met gekrulde, kurkentrekkerachtige haartjes, wonden die niet genezen en oude littekens die weer opengaan wordt getoetst. Kinderen krijgen pijn bij bewegen, eten slecht en groeien niet (MSD Manual, NHS). Hoe snel. Weken tot maanden na het wegvallen van vitamine C (MSD Manual); de Ierse gezondheidsdienst noemt minstens 3 maanden wordt getoetst. Reken met twee tot drie maanden na de laatste verse groente of fruit wordt getoetst. Het eerst getroffen: wie alleen uit droge voorraad eet, rokers, zwangeren en vrouwen die borstvoeding geven, kleine kinderen en ouderen (NHS). Eten. Een volwassene heeft 75 milligram per dag nodig (Voedingscentrum). Een halve rauwe paprika geeft 90 milligram, een schep gekookte spruitjes 92, een sinaasappel 66, een kiwi 59, een gekookte aardappel 6. Vitamine C lost op in water en gaat kapot door hitte en licht: kook kort, in weinig water, en eet het kookwater mee. Zonder winkel: kool, boerenkool, brandnetel, vogelmuur en ander jong blad (03.02 Wilde planten herkennen), rozenbottel, kiemen van erwten en linzen wordt getoetst, zuurkool wordt getoetst (04.06 Fermentatie begrijpen), aardappel. Gedroogde groente en fruit verliezen het meeste vitamine C wordt getoetst. Herstel gaat snel: de meeste mensen voelen zich binnen dagen beter (NHS) en zijn na ongeveer twee weken hersteld wordt getoetst.

Beriberi: vitamine B1 (thiamine)

Eerste tekenen. Vaag: moe, prikkelbaar, slecht geheugen, slecht slapen, geen eetlust, pijn op de borst. Daarna twee vormen (MSD Manual). Droge beriberi: tintelen en doof gevoel in de tenen, 's nachts brandende voeten, kuitkrampen, zwakte in de benen die opklimt, later dunne spieren. Natte beriberi: snelle pols, warme huid, kortademigheid, dikke enkels en benen, daarna hartfalen dat binnen dagen dodelijk kan zijn wordt getoetst. Bij drinkers zie je verwardheid, wankel lopen en schokkende oogbewegingen (het Wernicke-beeld). Baby's die borstvoeding krijgen van een moeder met een tekort kunnen, meestal rond 3 tot 4 weken, plotseling hartfalen krijgen en hun stem verliezen. Hoe snel. De voorraad is klein: volgens de WHO kan een tekort binnen 2 tot 3 maanden ontstaan bij een dieet van vooral gepelde witte rijst of wit meel wordt getoetst. Historisch was dit de ziekte van gevangenissen en schepen op witte rijst wordt getoetst. Alcohol, veel thee en koffie, en rauwe vis en schelpdieren (die een stof bevatten die B1 afbreekt) versnellen het wordt getoetst. Eten. Volkoren graan, varkensvlees, lever, peulvruchten, noten, aardappel (MSD Manual, Voedingscentrum). Kies parboiled of zilvervliesrijst boven witte rijst. Kook rijst in net genoeg water en giet geen kookwater weg: daar zit de B1 in (WHO). Wie witte rijst of wit meel als basis heeft, eet daar elke dag peulvruchten bij.

Pellagra: vitamine B3 (niacine)

Eerste tekenen. Een ruwe, rode, later donkere en schilferende huid wordt getoetst op plekken die zon en wrijving krijgen, aan beide kanten gelijk: handruggen, onderarmen, en een band rond de hals (de "halsketting van Casal"), vlindervormig in het gezicht. Een vuurrode, gezwollen, pijnlijke tong en mond, branden in de keel, eerst verstopping en later diarree. Ten slotte geheugenverlies, verwardheid en dementie (MSD Manual). Onbehandeld dodelijk wordt getoetst. Hoe snel. Maanden op een dieet van vooral maïs die niet met kalk of as is behandeld wordt getoetst. De WHO beschrijft uitbraken onder vluchtelingen op maïsrantsoenen. Eten. Lever, vlees, vis, peulvruchten, pinda's, volkoren graan, en zuivel en ei die de bouwstof tryptofaan leveren (MSD Manual). Maïs die je kookt in water met kalk of houtas geeft zijn niacine wél af; die bereiding staat in 04.14 Voedsel dat giftig is als je het verkeerd bereidt en VK.D03 Maïs nixtamaliseren met kalk of houtas.

Bloedarmoede door ijzer

Eerste tekenen. Snel moe, bleek, snel buiten adem, hoofdpijn, duizelig bij opstaan, koude handen en voeten, rusteloze benen; bij ernstige bloedarmoede bleke slijmvliezen en nagels, een snelle hartslag en snel blauwe plekken (Voedingscentrum, WHO). Volgens het Voedingscentrum komen de klachten vaak vóór de echte bloedarmoede. Hoe snel. Maanden wordt getoetst, maar veel sneller bij bloedverlies: zware menstruatie, een bevalling, een wond, een maagzweer, wormen. De WHO noemt menstruerende meisjes en vrouwen, zwangeren en kinderen onder de 5 als risicogroepen, en wijst erop dat infecties en parasieten net zo goed bloedarmoede geven als slecht eten. Een bleke, moede persoon heeft dus niet altijd een ijzerprobleem; zoek ook naar bloedverlies, wormen in de ontlasting en infecties (07.07). Eten. Heemijzer uit vlees, vis en kip neemt het lichaam voor ongeveer een kwart op; non-heemijzer uit peulvruchten, volkoren graan, noten, ei en groen blad voor 1 tot 10 procent (Voedingscentrum). Daarom: elke maaltijd iets met vitamine C erbij (paprika, kool, citrus, rauw blad), geen thee of koffie binnen een uur rond de maaltijd wordt getoetst, en zemelen en veel zuivel niet tegelijk met de ijzerrijke maaltijd (WHO). Een volwassen vrouw tot de overgang heeft 16 milligram per dag nodig, een man 11. Lever en bloed (bloedworst) zijn de rijkste bronnen (03.10 Het hele dier benutten). Koken in een gietijzeren pan voegt wat ijzer toe wordt getoetst.

Nachtblindheid: vitamine A

Eerste tekenen. Slecht zien in de schemer en in het donker is volgens de WHO een van de eerste tekenen. Vraag ernaar: wie struikelt 's avonds over dingen die anderen zien? Daarna droge, doffe ogen, schuimige witte vlekjes op het oogwit (Bitot-vlekken wordt getoetst), een droge schilferige huid en dof haar (Voedingscentrum). Zonder herstel verweekt het hoornvlies en wordt iemand blind, soms binnen dagen na een infectie zoals mazelen wordt getoetst. Een tekort maakt infecties ernstiger en dodelijker, vooral bij kinderen (WHO). Hoe snel. Een goed gevoede volwassene heeft een levervoorraad voor maanden tot meer dan een jaar; kinderen en zwangeren raken er veel eerder doorheen wordt getoetst. Eten. Lever is verreweg de rijkste bron; een kleine portie hooguit één keer per maand is genoeg en een kind krijgt een hap (03.10). Zwangeren eten geen lever vanwege het risico op aangeboren afwijkingen (Voedingscentrum). Verder eigeel, volle zuivel, vette vis. Plantaardig als caroteen: wortel, pompoen, zoete aardappel, en donkergroen blad zoals boerenkool, spinazie, paardenbloem en brandnetel wordt getoetst, altijd met wat vet erbij voor de opname wordt getoetst. Nachtblindheid verbetert binnen dagen tot weken als het eten verandert wordt getoetst.

Jodiumtekort: krop en schade bij kinderen

Eerste tekenen. Een langzaam groeiende zwelling in de hals (krop), kouwelijkheid, traagheid, gewichtstoename, verstopping. Bij kinderen groeiachterstand en slechter leren; bij een groot tekort in de zwangerschap miskraam, doodgeboorte, aangeboren afwijkingen en blijvende verstandelijke beperking van het kind (Voedingscentrum, WHO). Dat laatste is de grootste schade van alle tekorten in dit hoofdstuk, en je ziet het pas als het te laat is. Hoe snel. De schildklier heeft een grote voorraad; volwassenen merken een tekort vaak pas na jaren (Voedingscentrum). Een ongeboren kind heeft die voorraad niet wordt getoetst. Eten. Zeevis: een portie kabeljauw van 120 gram geeft 292 microgram, bijna twee dagen van de 150 microgram die een volwassene nodig heeft. Een ei 18, een glas melk 22 microgram. In Nederland zit van nature weinig jodium in het eten; daarom gaat het in brood met bakkerszout (65 milligram jodium per kilo zout), en wie zelf bakt zonder dat zout loopt risico (Voedingscentrum). Gejodeerd keukenzout bevat 21 milligram per kilo: 5 gram geeft ongeveer 100 microgram. Zeewier bevat veel, maar de hoeveelheid wisselt enorm; het Voedingscentrum raadt kelptabletten af, en te veel jodium verstoort de schildklier net zo goed. De risicosituaties zijn een leven ver van de zee (WHO) en een dieet zonder brood met bakkerszout (Voedingscentrum). Zwangeren hebben 200 microgram per dag nodig. In zeezout zit nauwelijks jodium (Voedingscentrum, 11.06 Zout winnen).

Rachitis en osteomalacie: vitamine D

Eerste tekenen. Bij kinderen kromme benen (knieën uit elkaar als de voeten tegen elkaar staan), dikke pijnlijke polsen, late tanden, klein blijven voor de leeftijd. Bij volwassenen (osteomalacie) botpijn in rug, schouders, ribben, bekken en benen, spierzwakte, moeite met traplopen en opstaan, tintelingen en krampen in de spieren, en botten die makkelijk breken (NHS). Bij ouderen leidt een langdurig tekort tot botontkalking en spierzwakte (Voedingscentrum). Hoe snel. Maanden tot een jaar zonder zon en zonder vis wordt getoetst. In de winter staat de zon hier te laag om vitamine D in de huid te maken; het lichaam leeft dan van de zomervoorraad (Voedingscentrum). Wie ook in de zomer binnen blijft, bedekt loopt of een donkere huid heeft, maakt te weinig wordt getoetst. Eten en zon. Zonlicht is de belangrijkste bron: van maart tot oktober elke dag een kwartier tot een half uur buiten tussen 11:00 en 15:00 met onbedekt gezicht en handen (Voedingscentrum). Eten levert weinig: vette vis zoals haring en zalm, wat vlees en ei, en margarine. Het Voedingscentrum adviseert een supplement voor kinderen tot 3 jaar, zwangeren, vrouwen van 50 tot 69 jaar, 70-plussers en mensen met een donkere huid of die weinig buiten komen; de hoeveelheid staat op de verpakking en in het plan met de arts. Rachitis komt ook door te weinig calcium (NHS): zuivel en groen blad helpen (NHS), en ook kleine visjes met graat en maïs met kalk wordt getoetst (03.01).

B12 bij voeding zonder dierlijke producten

Eerste tekenen. Bloedarmoede: moe, duizelig, hartkloppingen, oorsuizen, kortademig. Zenuwen: tintelen en doof gevoel in vingers en voeten, onzeker lopen, zwakke benen, geheugenverlies, verwardheid, somberheid; een pijnlijke rode tong en mondzweertjes (Voedingscentrum, NHS). De zenuwklachten kunnen komen zonder bloedarmoede en worden blijvend als ze lang duren (NHS). Hoe snel. De bronnen verschillen. Het Voedingscentrum schrijft dat de levervoorraad van 2 tot 5 milligram een tekort maanden tot een jaar uitstelt; het MSD Manual noemt 3 tot 5 jaar bij iemand die van de ene op de andere dag geen dierlijk voedsel meer eet. Wij rekenen voor de planning met maanden tot enkele jaren, en veel korter bij kinderen, zwangeren en ouderen. Baby's die borstvoeding krijgen van een moeder zonder B12 kunnen al na 4 tot 6 maanden een tekort hebben (MSD Manual). Ouderen nemen B12 uit voedsel slechter op. Eten. B12 zit alleen in dierlijke producten: vlees, lever, vis, schelpdieren (03.07 Schelpdieren en de kust), ei, melk en kaas (Voedingscentrum). Zeewier en algen bevatten vooral een vorm die het lichaam niet gebruikt; zuurkool, gist en "biologisch geteelde" groente zijn geen betrouwbare bron wordt getoetst. Wie geen dierlijk voedsel eet, heeft een supplement of verrijkt voedsel nodig (Voedingscentrum). Leg die voorraad nu aan en geef hem volgens bijsluiter en plan. Een ei of een glas melk levert maar een deel van de 2,8 microgram die je per dag nodig hebt, dus reken op meerdere dierlijke porties per dag wordt getoetst; kippen en konijnen (13.11 Kippen en konijnen) en vis (03.05 Vissen met eenvoudig tuig) zijn op termijn de oplossing.

Overzicht

Wat je zonder laboratorium niet kunt

Je kunt geen bloed meten. Bloedend tandvlees komt ook door slechte mondhygiëne (07.10 Tanden en kiezen), bleekheid door bloedverlies of een infectie, tintelende voeten door suikerziekte, en zwelling van de benen door hart of nieren. Daarom: kijk naar het patroon in de hele groep. Hebben meerdere mensen die hetzelfde eten dezelfde klachten, dan is het eten de oorzaak. Heeft één persoon klachten die niemand anders heeft, denk dan ook aan ziekte. Verander het eten altijd, want dat kan geen kwaad; geef supplementen alleen volgens het plan met de arts. Blijvende schade (zenuwen, botten, het kind in de buik) kun je niet terugdraaien. Voorkomen is het enige dat zeker werkt.

Zo weet je dat het werkt

• Bloedend tandvlees en moeheid bij scheurbuik verbeteren binnen dagen na verse groente of fruit (NHS); na ongeveer twee weken horen de klachten weg te zijn wordt getoetst.
• Schemerzicht wordt binnen dagen tot weken beter wordt getoetst.
• Tintelingen van beriberi en zwelling verminderen binnen dagen na B1-rijk eten of een supplement volgens plan wordt getoetst.
• Bleekheid en kortademigheid verbeteren langzaam, over weken tot maanden wordt getoetst.
• De wekelijkse ronde levert bij niemand nieuwe tekenen op, en de voedsellijst van elke persoon bevat elke dag vitamine C en elke week dierlijk voedsel of een supplement.
• Let op: geen klachten bewijst niet dat de voeding klopt. Jodium en B12 duren jaren.

Zo weet je dat het misgaat

• Tandvlees bloedt na twee weken goed eten nog steeds: zoek een andere oorzaak, zoals tandsteen, een ontsteking of een stollingsprobleem (07.10, 07.02 Bloedingen stoppen).
• Dikke enkels én kortademig én snelle pols: denk aan natte beriberi. Dit kan binnen dagen dodelijk zijn. Volg direct het plan met de arts en geef B1-rijk voedsel wordt getoetst.
• Verwardheid bij iemand die eenzijdig at of veel drinkt: denk aan Wernicke (B1) of pellagra. Volg het plan; geef nooit alleen suiker of koolhydraten zonder B1 wordt getoetst.
• Een kind met kromme benen of dikke polsen: zon, vitamine D en calcium volgens plan; de kromming herstelt bij jonge kinderen deels, maar niet altijd wordt getoetst.
• Een zwangere met een zwelling in de hals: jodium vandaag nog, uit vis, ei of gejodeerd zout, en overleg volgens plan.
• Tintelingen die blijven na weken goed eten: denk aan B12 en aan zenuwschade; wacht niet langer met het plan.
• Iemand wordt bleker terwijl hij goed eet: zoek bloedverlies: ontlasting zwart of met bloed, zware menstruatie, wormen.

Als je iets mist

Achtergrond

Vitamines die in water oplossen (C, B1, B3) slaat het lichaam nauwelijks op; die tekorten komen binnen weken tot maanden. Vitamines die in vet oplossen (A, D) en B12 en jodium liggen in lever en schildklier opgeslagen; die tekorten komen laat maar doen blijvende schade. Vitamine C is nodig om bindweefsel te maken: zonder vitamine C vallen bloedvaten, tandvlees en littekens uit elkaar. B1 is nodig om suiker te verbranden; zenuwen en hart gebruiken het meest, daarom falen die het eerst, en daarom maakt een maaltijd van alleen suiker of witte rijst het erger. Jodium is de bouwstof van schildklierhormoon, dat bij een ongeboren kind de hersenen laat groeien. Vitamine D maakt de huid uit zonlicht en is nodig om calcium in bot te krijgen; zonder dat blijft bot zacht en buigt het onder het gewicht van een lopend kind wordt getoetst.

Bewijs: de beschrijving van elk tekort en de voedselbronnen A (leerboeken, WHO, NHS, Voedingscentrum). Snel herstel van scheurbuik met voedsel A. Tijd tot een tekort B, het zijn gemiddelden met grote spreiding. De wekelijkse ronde zonder laboratorium C: een redelijke werkwijze, niet onderzocht. Kiemen als bron van vitamine C C. Insecten als B12-bron C.

Volgende niveau

Op niveau II houdt een vaste verzorger het register bij, met een maandblad per persoon (06.01 Een zorgplan), en zorgt de groep voor eigen bronnen: kippen voor ei (13.11), vis (03.05), zuurkool en kiemen in de winter (04.06), een bed brandnetels en kool (13.04 Een moestuin beginnen), vette vis of lever gedroogd of gezouten (04.05 Drogen en bewaren, 04.07 Zouten en pekelen). Op niveau III kan een getrainde met een microscoop bloedcellen bekijken en bloedarmoede grof beoordelen (16.12 Lenzen en een microscoop) wordt getoetst.

Controlelijst

• Ik doe elke week bij iedereen de ronde: mond, huid, ogen, hals, benen, vragen.
• Ik houd per persoon bij wat hij eet en zie een eenzijdig dieet voordat het klachten geeft.
• Ik herken bloedend tandvlees, blauwe plekken en slechte wondgenezing als vitamine C.
• Ik herken tintelende voeten en dikke enkels bij een rijstdieet als beriberi.
• Ik vraag naar schemerzicht en weet dat lever en donkergroen blad helpen.
• Ik gebruik gejodeerd zout en weet waarom dat voor zwangeren het meest telt.
• Ik weet dat B12 alleen uit dierlijk voedsel komt en dat een plantaardig dieet een supplement nodig heeft.
• Ik geef supplementen alleen volgens de bijsluiter en het geschreven plan met de arts.

Verantwoording

• NHS: Scurvy: klachten, risicogroepen, herstel binnen dagen.
• HSE (Ierland): Scurvy (niet ingezien, alleen zoekresultaat): minstens 3 maanden zonder vitamine C, herstel binnen 2 weken.
• MSD Manual: Vitamin C deficiency: weken tot maanden, volgorde van klachten, kinderen, kookverlies.
• MSD Manual: Thiamin deficiency: witte rijst en wit meel, droge en natte beriberi, baby's, Wernicke, bronnen.
• ENN: Thiamine deficiency and its prevention and control in major emergencies (samenvatting van het WHO-rapport): gepelde rijst, thee en koffie, stoffen die B1 afbreken, kookwater niet weggooien, parboiled rijst.
• WHO: Thiamine deficiency and its prevention and control in major emergencies (niet ingezien, alleen zoekresultaat): de termijn van 2 tot 3 maanden.
• MSD Manual: Niacin deficiency: maïs zonder kalk, huid, tong, darm, verwardheid, bronnen.
• WHO: Pellagra and its prevention and control in major emergencies: alleen de overzichtspagina gelezen; uitbraken onder vluchtelingen op maïs.
• Voedingscentrum: IJzer: heem en non-heem, opname, vitamine C, thee en koffie, klachten, risicogroepen, hoeveelheden.
• WHO: Anaemia: klachten, oorzaken naast voeding, risicogroepen, voedingsadvies.
• WHO: Vitamin A deficiency: nachtblindheid als eerste teken, Bitot-vlekken, blindheid, infecties.
• Voedingscentrum: Vitamine A: lever, eigeel, caroteen, geen lever bij zwangerschap.
• Voedingscentrum: Jodium: krop, kinderen, jaren voordat je het merkt, bakkerszout, kabeljauw, kelp afgeraden.
• WHO: Iodine deficiency: zwangerschap, cretinisme, verstandelijke schade.
• NHS: Rickets and osteomalacia: kromme benen, dikke polsen, late tanden, botpijn, spierzwakte, tintelingen en krampen, donkere huid, calcium uit zuivel en groen blad.
• Voedingscentrum: Vitamine D: zon maart tot oktober, winter, bronnen, groepen die een supplement nodig hebben.
• Voedingscentrum: Vitamine B12: alleen dierlijk, inactieve vorm in algen, voorraad 2 tot 5 milligram, maanden tot een jaar, klachten.
• MSD Manual: Vitamin B12 deficiency: voorraad voor 3 tot 5 jaar, baby's van moeders zonder B12, ouderen, zenuwklachten.
• NHS: Vitamin B12 or folate deficiency anaemia: klachten, veganistisch dieet, blijvende schade.

Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: de ooglidtest, oude littekens die opengaan, de termijn van 3 maanden en het herstel in 2 weken bij scheurbuik (HSE gaf een fout), de 2 tot 3 maanden bij B1 (WHO-rapport gaf een fout), de tijd tot een tekort bij B3, ijzer, vitamine A en D, het effect van rauwe vis op B1, het uiterlijk van de huid bij pellagra en van Bitot-vlekken, thee en koffie binnen een uur, de snelheid van herstel bij nachtblindheid en beriberi, gietijzeren pannen, kiemen en zuurkool als vitamine C, insecten als B12, de B12 in een ei of glas melk, ijzertabletten en kinderen, vitamine D bij weinig zon op de huid, en het herstel van kromme benen. De maat voor lever komt uit 03.10 en is hier niet opnieuw nagezocht. Getoetst door: nog niet.