Tanden en kiezen

Waarom dit telt

Onbehandelde gaatjes in blijvende tanden zijn de meest voorkomende aandoening ter wereld (WHO). Zonder tandarts wordt een gaatje een kies die dag en nacht pijn doet, en daarna een abces. Een abces gaat niet vanzelf over (NHS), en een ontsteking die naar de hals zakt kan de luchtweg dichtdrukken wordt getoetst. Poetsen en weinig suiker kosten bijna niets en voorkomen het meeste. Wat je daarna nog kunt doen, is tijdelijk en beperkt.

Eerst doen

1. Poets elke dag twee keer twee minuten, ook zonder tandpasta (VK.B17 Gebit verzorgen zonder tandpasta).
2. Eet zoet alleen bij de maaltijd, en drink tussendoor water.
3. Laat nu je gebit nakijken en behandelen, zolang er nog tandartsen zijn.
4. Leg tandenborstels, fluoridetandpasta, flosdraad en tijdelijke vulmassa in de voorraad.
5. Kijk bij kiespijn eerst naar de hals, de mondbodem en de temperatuur (zie het gevaar-blok).
6. Vind je een uitgeslagen blijvende tand, zet hem dan meteen terug.

Wat je nodig hebt

• Per persoon zachte tandenborstels en fluoridetandpasta.
• Flosdraad, of dun sterk garen.
• Zuiveringszout (natriumbicarbonaat) en keukenzout.
• Tijdelijke vulmassa uit de apotheek, of zinkoxidepoeder met eugenol (kruidnagelolie) en een glasplaatje.
• Watten, gaas, een lamp, een mondspiegeltje en een klein lepeltje.
• Water volgens 02.01 Water drinkbaar maken, en melk als die er is.
• Een thermometer en het ziekteschrift (07.01 Iemand onderzoeken: de vitale functies).

Werkwijze

Poetsen en flossen zonder tandpasta

De stappen staan in VK.B17. De borstel doet het werk: water op de borstel is genoeg (Hesperian). Poets een van de twee keren vlak voor het slapen (NHS).

• Beweeg draad op en neer langs de tand, niet heen en weer: zagen snijdt in het tandvlees (Hesperian). De NHS raadt houten tandenstokers af, omdat die het tandvlees kunnen beschadigen.
• Zout en soda. Een editie van Hesperian noemt een poeder van gelijke delen zout en soda wordt getoetst. Gebruik een snufje op de natte borstel en poets zacht. Het vervangt fluoride niet.
• Houtskool. De bronnen verschillen. Hesperian noemt houtskool en zout als iets wat sommige mensen gebruiken. Een overzicht in het tijdschrift van de American Dental Association (2017) vond geen bewijs voor nut of veiligheid, en houtskool schuurt. VK.B17 raadt het af. Onze keuze: alleen als er niets anders is, heel fijn gemalen, zacht en niet dagelijks wordt getoetst. Water alleen is beter dan grove houtskool. Nooit as of zand.

Een tandenborstel maken

Snijd een vers takje en kauw het uiteinde rafelig (VK.B17). Hazelaar en berk staan op die kaart. De haren moeten zacht zijn (Hesperian). Weet je niet zeker welke struik het is, gebruik hem dan niet: taxus staat in veel heggen en tuinen wordt getoetst en is dodelijk giftig (03.03 Giftige planten en dubbelgangers). Gebruik nooit elkaars borstel.

Zuur en suiker

Bacteriën in tandplak maken van suiker zuur, en zuur lost glazuur op wordt getoetst. De WHO adviseert minder dan 10 procent van je energie uit vrije suikers, en liever minder dan 5 procent, ongeveer 25 gram per dag. Vrije suikers zijn toegevoegde suiker en de suiker in honing, siroop en vruchtensap.

• Honing en stroop zijn ook slecht voor de tanden (Hesperian). Gedroogd fruit maakt ook gaatjes (VK.B17).
• Hoe vaak je zoet eet, telt mee. Eet het bij de maaltijd wordt getoetst.
• Zuur zonder suiker slijt ook: citroen, azijn, wijn. Spoel daarna met water en wacht even met poetsen wordt getoetst.
• Geef een kind geen suikerwater of sap in een fles voor de nacht (VK.B17). Noma is een ontsteking van mond en gezicht bij ondervoede kinderen van 2 tot 6 jaar, zonder behandeling in 90 procent van de gevallen dodelijk (WHO). Zie je zo'n zweer groeien, volg dan 07.07 Infecties en antibiotica.

Tandpijn en abces herkennen

De eerste drie regels volgen Hesperian. Tik voorzichtig met de steel van een lepel op de tanden: de zieke tand doet duidelijk meer pijn. Meet de temperatuur en schrijf op hoe groot de zwelling is.

Wat je bij pijn en een abces doet

1. Geef zacht eten, zoals soep, ei en puree, en laat aan de andere kant kauwen. Vermijd zoet, heel heet en heel koud eten. Gebruik een zachte borstel en flos niet rond de pijnlijke tand (NHS).
2. Spoelen. De NHS zegt: een halve theelepel zout in een glas warm water, spoelen en uitspugen, niet voor kinderen. Hesperian zegt dat warm water bij de zwelling genoeg is en zout niet nodig. Onze keuze: warm water is genoeg, zout mag bij volwassenen.
3. Warmte. Houd een doek met warm water tegen de wang, vele keren per dag (Hesperian). Niet zo heet dat het brandt.
4. Pijnstilling. Zie 07.11 Pijn en pijnstilling en de bijsluiter. Leg nooit een tablet op het tandvlees wordt getoetst.
5. Antibiotica. Alleen volgens het geschreven plan met een arts (07.07). Vraag bij dat plan uitdrukkelijk naar een tandabces. Dit boek noemt geen middelen, doses of kuurduur. Een antibioticum haalt de oorzaak niet weg: de tand moet meestal alsnog weg (Hesperian).
6. Teken de rand van de zwelling af op de huid en kijk minstens twee keer per dag, met temperatuur en pols wordt getoetst. Een abces opensnijden met een steriel mes staat in Hesperian, maar is werk voor iemand met training (07.14 Steriliseren en een behandelruimte).

Een los stuk vulling tijdelijk afdekken

Dit gaat om een tand zonder tekenen van een abces. Hesperian beschrijft een tijdelijke vulling van zinkoxide en eugenol.

1. Was je handen, haal met een lamp zachte etensresten weg en spoel met schoon water.
2. Maak het gat droog en leg watten tussen wang en tandvlees. Cement houdt langer in een droog gat.
3. Vulmassa uit de apotheek gebruik je volgens de verpakking wordt getoetst. Zinkoxide met eugenol meng je op glas: leg poeder en een paar druppels naast elkaar en werk poeder bij tot de massa dik maar niet plakkerig is.
4. Druk de massa in het gat en in de hoeken, en strijk hem glad in de vorm van de tand.
5. Laat de persoon gewoon bijten. De vulling mag niet als eerste raken. Schraap weg wat te hoog staat.
6. Een uur niet eten of drinken, en niet op die tand kauwen. Een goede tijdelijke vulling gaat tot zes maanden mee (Hesperian). Dek nooit een tand af met zwelling, pus of voortdurende pijn wordt getoetst. Doet een tand na het vullen méér pijn terwijl de beet goed is, dan is er waarschijnlijk een abces: haal de vulling eruit, zodat de druk weg kan (Hesperian). Allergie voor eugenol is mogelijk wordt getoetst.

Een uitgeslagen tand terugzetten

De internationale richtlijn van de IADT (2020) noemt dit een van de weinige echte spoedgevallen in de tandheelkunde, en meteen terugzetten op de plek van het ongeluk de beste behandeling.

1. Is het een blijvende tand? Zet een melktand nooit terug (IADT): dat kan de tand eronder beschadigen. Blijvende voortanden komen door vanaf ongeveer 6 jaar wordt getoetst.
2. Kijk eerst naar ander letsel (07.01, 07.16 Acute noodgevallen). Bij iemand die bewusteloos is, zet je niets terug.
3. Pak de tand bij de kroon, het witte deel. Raak de wortel niet aan.
4. Vuil? Spoel hem kort in melk, fysiologisch zout of speeksel. Niet boenen en niet droogdeppen wordt getoetst.
5. Zet hem terug in het eigen gat, de goede kant op. Vergelijk met de tand ernaast.
6. Laat bijten op gaas, een zakdoek of een servet om hem op zijn plek te houden.
7. Lukt terugzetten niet, leg de tand dan meteen in melk, of in speeksel dat je in een glas spuugt (IADT). De KNMT noemt ook bewaren in de mond van de patiënt of ouder. Doe dat niet bij een jong kind: het kan de tand inslikken wordt getoetst. Gebruik geen melk bij iemand met een melkallergie. Water is een slecht bewaarmiddel, maar beter dan drogen. De tijd telt. Het wortelvlies droogt binnen enkele minuten uit. Na 30 minuten droog zijn de meeste cellen dood, en na meer dan 60 minuten droog zijn ze waarschijnlijk niet meer levensvatbaar, ook als de tand daarna in melk heeft gelegen (IADT). Dat is de grens van een uur: daarna is het vooruitzicht slecht. Eerlijk: de tandarts zet normaal ongeveer twee weken een spalk en begint binnen twee weken met een wortelkanaalbehandeling (IADT). Dat kan zonder tandarts niet. Een teruggezette tand kan later alsnog ontsteken of verloren gaan. Laat zacht eten en controleer op een abces. Een bloedende mond stop je met druk op een opgerold gaasje (07.02 Bloedingen stoppen).

Wanneer een kies eruit moet

Hesperian noemt drie redenen: de tand doet altijd pijn of maakt je 's nachts wakker, de tand is los en doet pijn bij bewegen, of de wortel is gebroken of de zenuw ligt bloot. Kiezen trekken is werk voor niveau III met training. Hesperian zegt dat je het moet leren van een ervaren tandheelkundig werker die meekijkt. Daarom staat hier geen stappenplan.

• Zonder verdoving, juiste tang en kennis van de wortels breekt de kroon af en blijft de ontstoken wortel zitten. Ook een bloeding die niet stopt, een gebroken kaak en een infectie die zich verspreidt zijn mogelijk wordt getoetst.
• Extra voorzichtig, en liever met een arts: bloedverdunners, hoge bloeddruk, suikerziekte, hartziekte en de laatste maand van de zwangerschap (Hesperian).
• Na het trekken kan het bloedstolsel verdwijnen, met hevige pijn na een paar dagen. Niet roken en niet hard spoelen helpt dat voorkomen wordt getoetst.

Kinderen en fluoride

Voldoende fluoride is volgens de WHO essentieel tegen gaatjes. Het Ivoren Kruis adviseert (2011) een fluoridetandpasta die past bij de leeftijd: vanaf de eerste tand één keer per dag, vanaf 2 jaar twee keer, en vanaf 5 jaar de gewone tandpasta. Volg voor de hoeveelheid de verpakking of de tandarts. Dit boek noemt geen doses.

• Ouders poetsen de tanden van kinderen na tot ongeveer 10 jaar (Ivoren Kruis). VK.B17 zegt ongeveer 8 jaar, de NHS minstens 7. Wij kiezen de ruimste grens.
• Uitspugen en niet naspoelen laat fluoride langer werken (NHS). Een KNMT-folder staat een klein beetje naspoelen toe.
• Bewaar tandpasta buiten bereik van kleine kinderen wordt getoetst. Geef geen fluoridetabletten op eigen houtje wordt getoetst.
• Is de tandpasta op, houd de suiker dan nog lager en poets gewoon door. Geef kinderen voorrang als de voorraad krap wordt wordt getoetst.
• Een abces in een melktand vraagt net zoveel aandacht (06.07 Zorg voor kinderen) wordt getoetst.

Zo weet je dat het werkt

• Na twee weken goed poetsen bloedt het tandvlees niet meer (VK.B17).
• Tanden voelen glad met de tong (Hesperian).
• De pijn zakt, de zwelling blijft binnen je tekening en de temperatuur daalt. Dit bewijst niet dat de ontsteking weg is.
• Een tijdelijke vulling zit vast en de beet voelt normaal.

Zo weet je dat het misgaat

• De zwelling groeit over je tekening, of er komt koorts bij: ga uit van een abces dat zich uitbreidt. Volg het plan van de arts en het sepsis-deel van 07.07.
• Moeite met slikken, praten of de mond openen, zwelling onder de kaak of bij het oog: behandel dit als spoedgeval (zie het gevaar-blok).
• Een tijdelijke vulling valt uit: maak schoon, droog en vul opnieuw. Meer pijn na het vullen: haal de vulling eruit en behandel als abces.
• Tandvlees blijft bloeden of zwellen ondanks twee weken poetsen: denk aan een gebrek aan vitamine C (04.12 Tekorten herkennen: scheurbuik en meer) wordt getoetst.
• Een teruggezette tand wordt grijs, los of pijnlijk: denk aan een abces wordt getoetst.

Als je iets mist

Achtergrond

Tandplak is een laagje bacteriën die suiker omzetten in zuur; fluoride helpt het glazuur herstellen wordt getoetst. Bereikt een gaatje de zenuw, dan loopt de infectie de wortel in. Pus geeft druk, en daarom doet een abces zoveel pijn (Hesperian). De wortel van een uitgeslagen tand zit vast met levende cellen in het wortelvlies. Die sterven als ze uitdrogen, en daarom telt elke minuut (IADT). Bewijs: poetsen met fluoride A (WHO). Minder vrije suikers tegen gaatjes A (WHO). Meteen terugzetten van een blijvende tand B (IADT). Melk als bewaarmiddel B. Warmte en spoelen bij een abces C. Tijdelijke vulling met zinkoxide en eugenol C (praktijkhandboek). Kauwstokjes en soda als vervanger C. Houtskool als poetsmiddel D. Deze graden zijn een redactionele inschatting wordt getoetst.

Volgende niveau

Op niveau II leert de groep een of twee mensen gaten beoordelen, tijdelijk vullen en een zwelling bewaken. Bewaar mondspiegel, vulmassa, watten en gaas bij de eerstehulpkist (06.02 De eerstehulpkist, 06.06 Medicijnen bewaren en houdbaarheid). Op niveau III leert iemand bij een tandarts verdoven en trekken, met de juiste tang en steriel gereedschap (07.14).

Controlelijst

• Ik poets twee keer per dag twee minuten, ook zonder tandpasta.
• Ik herken een gaatje, zenuwpijn en een abces aan de pijn en de zwelling.
• Ik kan een los stuk vulling tijdelijk afdekken, en doe dat niet bij een abces.
• Ik zet een blijvende tand meteen terug en pak hem bij de kroon; een melktand zet ik nooit terug.
• Ik weet dat zwelling in de hals en moeite met slikken of ademen een spoedgeval zijn.
• Ik poets de tanden van kinderen na tot ongeveer 10 jaar.

Verantwoording

• WHO: Oral health fact sheet: gaatjes als meest voorkomende aandoening, fluoride, noma.
• WHO: Calls on countries to reduce sugars intake (2015): 10 en 5 procent, 25 gram, vrije suikers.
• NHS: Dental abscess: gaat niet vanzelf over, niet naar de huisarts, spoedtekens, zacht eten.
• NHS: Toothache: oorzaken, zoutspoeling en niet voor kinderen, niet flossen rond de pijnlijke tand.
• NHS: How to keep your teeth clean: twee keer twee minuten, uitspugen, geen houten tandenstokers, toezicht tot 7 jaar.
• Hesperian: Taking Care of All Your Teeth: water op de borstel, houtskool en zout, draad op en neer, honing en stroop.
• Hesperian: Cavities, Toothaches and Abscesses: gaatje, zenuw, abces, warm water, tand moet meestal weg.
• Hesperian: Tooth Abscess: tekenen, druk, draineren, zout niet nodig, warme doek.
• Hesperian: Placing a Filling: zinkoxide en eugenol, mengen, droog houden, beet, zes maanden, een uur niet eten, vulling eruit bij abces.
• Hesperian: Taking Out a Tooth: redenen, leren van een ervaren werker, voorzichtigheid bij ziekten en zwangerschap.
• Hesperian, Where There Is No Doctor: Care of the Teeth and Gums (2023): zout en soda; alleen via zoekfragment gezien.
• IADT-richtlijn avulsie 2020, overgenomen door de AAPD: melktand niet terugzetten, kroon, spoelen, bijten op gaas, bewaarmiddelen op volgorde, 30 en 60 minuten, spalk en wortelkanaal.
• KNMT: Telefoonkaart tandletsel (2021): tand in melk of in de mond van patiënt of ouder.
• Ivoren Kruis: Advies Cariëspreventie (2011): twee keer twee minuten, tandpasta per leeftijd, napoetsen tot ongeveer 10 jaar; alleen via zoekfragmenten gezien.
• Newswise: review in JADA over houtskool in tandpasta (Brooks e.a., 2017): geen bewijs voor nut en veiligheid; het artikel zelf is niet gelezen.
• Dental Update: melkallergie en een uitgeslagen tand: reactie op melkresten op de tand; alleen via zoekfragment gezien. Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: het mechanisme van halsinfecties en de maatregelen daarbij (de NHS noemt alleen de spoedtekens), zuur en frequentie van zoet, houtskool met mate, de verstandskies, apotheekvulmassa, eugenolallergie, bewaren in de mond bij kinderen, complicaties en nazorg van trekken (de NHS-pagina over dry socket was niet bereikbaar), fluoride bij schaarste en de bewijsgraden. Een actuele versie van het Advies Cariëspreventie is niet gevonden.

Getoetst door: nog niet.