Navigeren zonder kompas

Waarom dit telt

Een kompas kan kwijt zijn, kapot of omgepoold. Zon en sterren blijven. In een proef met gps liepen mensen rechtdoor zolang ze zon of maan zagen. Zodra wolken die verborgen, gingen ze in cirkels lopen zonder het te merken. Daarom heb je iets nodig om op te sturen, en een plan voor als je de weg kwijt bent. Niet alles wat in boeken staat werkt: de horlogemethode kan in de zomer ruim 30 graden afwijken wordt getoetst, en mos wijst je nergens heen.

Eerst doen

1. Twijfel je over de weg: stop meteen. Ga zitten, drink, eet iets en denk na voordat je een stap zet.
2. Markeer je plek met stenen of een doek, zodat je er kunt terugkeren.
3. Bepaal noord: met de schaduw overdag, met de Poolster 's nachts.
4. Schrijf op wat je zeker weet: je laatste zekere punt, hoe lang geleden, welke kant op.
5. Kies: terug naar het laatste zekere punt, naar een lange lijn in het land, of blijven waar je bent.
6. Loop van mikpunt naar mikpunt en tel je passen (VK.F09 Afstand meten met je pas).

Wat je nodig hebt

• Een rechte stok van ongeveer 1 meter, een paar stenen, een touwtje van 1 tot 2 meter.
• Een horloge, ook een digitaal, als je de tijd weet.
• Papier en potlood.
• Een telkoord (VK.F09 Afstand meten met je pas).
• Een fluit (VK.F03 Fluitsignalen).
• Voor een noodkompas: een naald, een magneet, een blad of stukje kurk en een kom water.

Werkwijze

Waar de zon staat

De zon komt alleen rond 21 maart en 23 september recht in het oosten op. Op andere dagen scheelt het veel:

Dit is eigen rekenwerk, afgerond op een graad wordt getoetst. De zon staat om de echte middag precies in het zuiden. Die middag valt niet om 12 uur, omdat Nederland een kloktijd gebruikt die past bij landen verder naar het oosten. Reken op ongeveer 12:40 (winter) en 13:40 (zomer). Dat schuift door het jaar tot een kwartier heen en weer wordt getoetst (VK.F10 Tijd en richting uit de zon).

De schaduwstok

De stappen staan in VK.F10 Tijd en richting uit de zon: stok, steen op de punt van de schaduw, 10 tot 20 minuten wachten, tweede steen. De eerste steen is west, de tweede oost. Zet je linkervoet bij de eerste en je rechtervoet bij de tweede: je kijkt naar het noorden. Deze methode is eenvoudig, maar niet altijd precies. De punt van de schaduw beschrijft alleen rond maart en september een rechte lijn. Op andere dagen maakt hij een boog, en dan wijkt de lijn af als je ver van de middag meet.

Dit is eigen rekenwerk wordt getoetst. Vuistregel: meet zo dicht mogelijk bij de echte middag. Reken bij een winterse meting in de ochtend of late middag op 20 tot 35 graden fout. Twee betere manieren als je tijd hebt:

• Kortste schaduw. Leg rond de middag elke tien minuten een steentje. De kortste schaduw wijst naar het noorden.
• Gelijke schaduw. De nauwkeurigste manier. Markeer 's ochtends de schaduwpunt. Trek met een touwtje rond de stok een cirkel door die punt. Markeer waar de schaduw 's middags de cirkel weer raakt. De lijn tussen de twee punten loopt vrijwel elke dag van het jaar van west naar oost wordt getoetst. Het kost een paar uur.

De horlogemethode en haar beperkingen

Leg een wijzerhorloge plat en wijs met de kleine wijzer naar de zon. Het zuiden ligt halverwege tussen die wijzer en de 12, of in de zomertijd de 1. De Amerikaanse handboeken waarschuwen zelf dat dit misleidt op lagere breedte en alleen klopt met de echte lokale tijd. Bij ons is de kloktijd niet de zonnetijd. Halveer daarom naar de echte middag: 12:40 in de winter, 13:40 in de zomer. Met een digitaal horloge teken je een wijzerplaat op papier.

Eigen rekenwerk wordt getoetst. In de winter is dit bruikbaar als grove richting. In de zomer is het onbruikbaar. Gebruik dan de schaduw.

De Poolster

De Poolster staat minder dan 1 graad naast het echte noorden. Zoek haar via de Grote Beer of Cassiopeia (VK.F11 Noord en breedtegraad met de Poolster). Ze staat in Nederland ongeveer 52 graden hoog. In de herfstavonden staat de Grote Beer laag in het noorden en kan hij achter bomen of huizen verdwijnen. Gebruik dan Cassiopeia wordt getoetst. Zet 's nachts twee stokken op één lijn met de Poolster. Dan heb je de richting ook de volgende ochtend nog.

Het Zuiderkruis: niet bij ons

Veel overlevingsboeken leggen het Zuiderkruis uit. Vergeet dat. Het staat rond 60 graden ten zuiden van de hemelevenaar. Vanuit Nederland zie je niets dat zuidelijker staat dan ongeveer 38 graden. Het komt dus nooit boven je horizon wordt getoetst. De gordel van Orion (drie sterren op een rij) komt wel overal ongeveer in het oosten op en gaat in het westen onder wordt getoetst.

De maan

De maan is een grove hulp.

• Komt de maan op vóór de zon ondergaat, dan is de verlichte kant de westkant.
• Komt de maan op na middernacht, dan is de verlichte kant de oostkant.
• Een volle maan staat rond het midden van de nacht ongeveer in het zuiden wordt getoetst. Reken op tientallen graden fout wordt getoetst. Dit geeft de grote lijn, geen doel.

Wat niet werkt, en wat een beetje helpt

Combineer meerdere aanwijzingen en vertrouw nooit één ervan.

Een noodkompas maken

Strijk een stalen naald twintig keer in één richting langs een magneet wordt getoetst. Leg hem op een blad of stukje kurk in een kom stilstaand water, uit de wind. De naald draait op de noord-zuidlijn. Welk uiteinde noord is, weet je pas met de zon erbij. Blijf uit de buurt van metaal (14.02 Een kompas gebruiken).

Rechtdoor lopen

Je voelt niet dat je afbuigt: kleine fouten in je gevoel voor rechtdoor stapelen zich op. Mensen met een blinddoek liepen in de proef soms cirkels van minder dan 20 meter doorsnede.

1. Kies een mikpunt in je richting. Hoe verder weg, hoe beter.
2. Kijk op het punt terug naar waar je vandaan kwam, en kies dan pas een nieuw mikpunt.
3. Geen ver mikpunt: zet twee stokken op één lijn achter je, of leg drie stenen. Kijk telkens om of je nog op die lijn zit wordt getoetst.
4. Zon als richting: de zon schuift gemiddeld 15 graden per uur op, rond de zomermiddag veel sneller. Stuur elk half uur bij wordt getoetst.
5. Geen zon, geen sterren, geen mikpunten, zoals in dichte mist: blijf staan tot het opklaart. Zonder iets om op te sturen loop je geen rechte lijn.

Afstand schatten

• Passen tellen. De betrouwbaarste manier (VK.F09 Afstand meten met je pas).
• Tijd. Op een pad loop je zo'n 4 tot 5 km per uur, in ruw terrein veel minder (14.03 Routes voorbereiden).
• In stukken van 100 meter. Stel je een voetbalveld voor en tel hoe vaak dat tussen jou en het doel past, tot 500 meter. Verder weg: schat de helft en verdubbel.
• Duimsprong. Met je gestrekte arm en je twee ogen (zelfde kaart).
• Flits en knal. Tel de seconden tussen het zien en het horen, bijvoorbeeld bij onweer of een schot. Elke 3 seconden is 1 km.
• Horizon. Op vlak land of aan zee zie je vanaf ooghoogte zo'n 5 km ver. Vanaf een heuvel van 100 meter ongeveer 35 km wordt getoetst. Bij heldere lucht en over water lijkt een doel dichterbij, bij nevel en schemering verder weg wordt getoetst.

Verdwaald: stop en denk

Wie blijft doorlopen, maakt het vaak erger wordt getoetst. De Amerikaanse parkdienst begint daarom met stoppen en rustig kijken waar je bent. Doe dit:

1. Stop. Zodra iets niet klopt, niet pas als je het zeker weet. Ga zitten. Drink en eet iets.
2. Denk. Wanneer wist je het zeker? Hoe lang geleden? Reken: 30 minuten lopen is hooguit 2,5 km. Je zit dus binnen die cirkel om je laatste zekere punt.
3. Kijk. Bepaal noord. Klim alleen op iets hogers als dat veilig kan. Luister naar water, verkeer, honden of bellen. Zoek op de kaart lange lijnen in die cirkel: weg, kanaal, spoorlijn, dijk, hoogspanningslijn.
4. Plan. Kies een van de drie hieronder en schrijf het op.

In het scenario van dit boek komt er misschien niemand. Blijven heeft dan alleen zin om weer of donker af te wachten. Maak dan een schuilplek (05.03 Een noodonderkomen), vuur (01.12 Vuur maken en beheren) en geef signalen: drie korte stoten op de fluit, elke minuut (VK.F03 Fluitsignalen), een rookvuur (VK.F01 Een signaalvuur bouwen) of een spiegel (VK.F02 Seinen met een spiegel). Schat hoeveel licht je nog hebt (VK.F12 De tijd tot zonsondergang schatten met je hand). Bijna elke rechte lijn raakt hier binnen een paar uur een weg, een dijk of een kanaal wordt getoetst. Kies een richting en houd hem vast. Houd bij hitte rust in de schaduw midden op de dag (01.13 Onderkoeling en oververhitting).

Zo weet je dat het werkt

• Je legt rond de middag binnen 30 minuten een noordlijn die minder dan 10 graden afwijkt van een kompas.
• Je vindt de Poolster binnen twee minuten.
• Je loopt op een open veld 500 meter op een mikpunt en komt op je doel uit.
• Je schat een afstand van 300 meter binnen 20 procent wordt getoetst.
• Je weet bij elk uur van de dag ongeveer waar het zuiden is.

Zo weet je dat het misgaat

• Je loopt steeds sneller en wilt "nog even" doorlopen: stop en ga zitten. Dat is paniek.
• Je komt langs dezelfde plek: je loopt een cirkel. Blijf staan, markeer de plek en kies mikpunten of wacht op zicht.
• De schaduwlijn en je gevoel verschillen: meet opnieuw, dichter bij de middag, of doe het met gelijke schaduwen.
• De zon verdwijnt achter de wolken: neem nu een mikpunt in je richting en leg een lijn met stenen.
• Je hebt geen noordlijn en het wordt donker: stop met lopen en maak een plek voor de nacht.

Als je iets mist

Achtergrond

De aarde draait 15 graden per uur. Daarom schuift de schaduw. Doordat de aardas scheef staat, is de schaduwpunt alleen rond maart en september een rechte lijn. Op andere dagen is het een kromme, die alleen rond de middag precies oost-west loopt. Bij gelijke schaduwen staat de zon even ver voor als na de middag, en daarom klopt die methode op elke datum. De horlogemethode gaat ervan uit dat de zon elk uur evenveel opschuift langs de horizon. Dat klopt ongeveer als hij laag door de lucht gaat. Hoe hoger de zon, hoe sneller zijn richting rond de middag verspringt. Het lopen in cirkels is gemeten. Onderzoekers van het Max-Planck-Instituut volgden mensen met gps in het Bienwald in Duitsland en de Sahara in Tunesië. Mensen met een blinddoek die elke vijf tot tien minuten een minuut mochten kijken, begonnen elk blok weer rechtuit. Bewijs: in cirkels lopen zonder zon of maan A (gepubliceerde proef met gps). Poolster als noord A (sterrenkunde). Zuiderkruis niet zichtbaar in Nederland A (meetkunde). Schaduwstok rond 21 maart en 23 september, en gelijke schaduwen B (leerboeken, eigen berekening). Schaduwstok buiten die datums ver van de middag D. Horlogemethode in de winter C, in de zomer D. Maan C. Mos, takken en jaarringen D. Stop en denk als eerste stap C (praktijkadvies, weinig harde cijfers).

Volgende niveau

Maak van richting en afstand een kaart (14.05 Een lokale kaart maken). Leer de tijd uit de zon (14.14 Tijd en kalender bijhouden) en je breedte uit de Poolster (VK.F11 Noord en breedtegraad met de Poolster). Oefen elke maand op een andere plek zonder kompas en controleer pas achteraf. Laat kinderen meedoen.

Controlelijst

• Ik vind noord met de schaduw en weet wanneer die methode afwijkt.
• Ik weet hoe laat de echte middag bij mij valt.
• Ik gebruik de horlogemethode niet in de zomer.
• Ik vind de Poolster en weet dat het Zuiderkruis hier niet te zien is.
• Ik gebruik geen mos of takken als kompas.
• Ik schat afstand met passen, tijd en flits en knal.
• Ik stop als ik twijfel, markeer mijn plek en kies bewust tussen terug, een lange lijn of blijven.
• Ik volg geen beek of sloot als de kaart niet zegt waar die heen gaat.

Verantwoording

• Survival Manual, hoofdstuk 18 Field-expedient direction finding (open bewerking van US Army FM 21-76): schaduwstok van 1 meter en 10 tot 15 minuten, nauwkeuriger cirkelmethode, horlogemethode met beperkingen, verlichte kant van de maan, Poolster, Zuiderkruis, drijvende naald, mos onbetrouwbaar, koelere noordhellingen.
• FM 3-25.26, hoofdstuk 9 Navigation Equipment and Methods (kopie bij 550 Cord): schaduwstok, horlogemethode kan misleiden op lagere breedte, Poolster minder dan 1 graad van noord, Zuiderkruis alleen ten zuiden van de evenaar.
• FM 3-25.26, hoofdstuk 5 Scale and Distance: afstand schatten in stukken van 100 meter, verdubbelen boven 500 meter, flits en knal met 330 meter per seconde, wat de pas verkort.
• Souman, Frissen, Sreenivasa en Ernst: Walking Straight into Circles, Current Biology 19(18), 2009 (niet ingezien, alleen zoekresultaat): het artikel zelf. De claims hier rusten op het persbericht hieronder.
• Max-Planck-Gesellschaft: Walking in circles (persbericht 2009): gps-routes in Bienwald en Sahara, cirkels als zon en maan onzichtbaar zijn, cirkels kleiner dan 20 meter bij een blinddoek, kleine fouten stapelen zich op, oriëntatiepunten nodig.
• National Geographic: Do lost people really go round in circles?: een minuut kijken op elke vijf tot tien minuten herstelt het gevoel voor rechtdoor.
• Woodland Trust: Moss and trees: mos groeit op vocht en schaduw, ook in barsten in de schors, en is geen betrouwbaar kompas.
• National Park Service: Wilderness safety, Olympic National Park: routeplan bij familie of vrienden achterlaten, blijven als je verdwaald bent, beken volgen afgeraden, bij slecht weer niet reizen.
• National Park Service: Outdoor Emergency Plan: stoppen en rustig je plek zoeken, terug langs je route als dat veilig is, anders blijven, schuilen en signalen geven. Gelezen via tekstextractie uit de pdf.
• Eigen rekenwerk (4 november 2026): zonnestand met de standaardformules van NOAA voor 52,1° noord, 5,1° oost; de tabellen van schaduwstok en horloge; horizon als 3,57 keer de wortel van de ooghoogte in meters. Die berekeningen zijn nog niet door een vakman nagelopen. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de grootte van de fouten bij schaduw en horloge (eigen rekenwerk), de zichtbaarheid van sterren (meetkunde), Orion, de maanstanden en hun fout, takken, jaarringen, kerken en schotels, het aantal streken van de noodnaald, de richtlijnen om rechtdoor te lopen, de vertekening van afstand, de stelling dat doorlopen het erger maakt, het verloop van beken, de gelijke-schaduwmethode op dagen rond maart en september, en de kans om in Nederland een lijn te raken. Getoetst door: nog niet.