Medicinale planten met bewijs

Waarom dit telt

Als de apotheek leeg is, grijpen mensen naar de kruidentuin. Een paar planten kunnen dan echt iets doen tegen lichte klachten: een kriebelhoest, verstopping, misselijkheid, een zere keel. Ze genezen geen longontsteking of ontstoken wond. Wie daarop vertrouwt, verliest kostbare tijd. Sommige planten zijn zelfs gevaarlijk of verstoren medicijnen die iemand nodig heeft. Dit hoofdstuk zegt per plant wat het Europees Geneesmiddelenbureau erkent, hoe sterk het bewijs is en wat je moet laten. Het geeft bereiding, geen medische dosering.

Eerst doen

1. Vraag wat de klacht is. Bij koorts, benauwdheid, heftige pijn of een ontstoken wond: geen plant, maar 07.07 Infecties en antibiotica en 07.11 Pijn en pijnstilling.
2. Zeker weten welke plant het is. Bij elke twijfel laat je hem staan (03.03 Giftige planten en dubbelgangers).
3. Vraag naar allergie voor de composietenfamilie (kamille, goudsbloem, arnica) of de lipbloemenfamilie (tijm, salie, munt).
4. Vraag naar zwangerschap, borstvoeding, leeftijd en medicijnen.
5. Bereid met drinkwater (02.01 Water drinkbaar maken), in een schone pan.
6. Schrijf op wat je gaf en wat er gebeurde. Stop bij erger worden of na de grens in de tabel.

Wat je nodig hebt

• Een plantengids met foto's, en iemand die de planten kent (03.02 Wilde planten herkennen).
• Een pot met deksel, een zeef, schone doeken en donkere, droge potten met etiket: plant, plek, datum.
• Eigen teelt in een kruidentuin waar dat kan (13.04 Een moestuin beginnen). Dan weet je wat het is.
• Een schrift voor wat je gaf.
• Geregistreerde kruidenproducten met bijsluiter, zolang je die kunt kopen (06.06 Medicijnen bewaren en houdbaarheid).

Werkwijze

Wat betekent bewijs in de EU

Het Comité voor kruidengeneesmiddelen (HMPC) van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) beoordeelt planten in twee groepen.

• Well-established use. Tien jaar gebruik in de EU, plus gepubliceerd klinisch onderzoek. Dit boek noemt dat "bewezen". Het geldt alleen voor het onderzochte preparaat.
• Traditional use. Onvoldoende klinisch onderzoek. Het effect is aannemelijk en de plant is minstens 30 jaar veilig gebruikt, waarvan 15 in de EU, voor klachten zonder arts. Dat is geen bewijs dat het werkt.

Let op: de conclusies gaan over preparaten met een bekende inhoud. Thee uit eigen tuin is sterker of zwakker, en je weet niet hoeveel wordt getoetst. Een EMA-oordeel over een extract zegt dus weinig over jouw theepot.

De planten

De grenzen van EMA: bij kamille, tijm en goudsbloem ga je naar een zorger als klachten langer dan een week aanhouden of erger worden. Bij salie is dat twee weken voor maag en huid, en zes weken bij zweten. Bij arnica is dat drie tot vier dagen. Bij lijnzaad en psyllium drie dagen zonder ontlasting. Valeriaan: twee weken.

Extra bij enkele planten

Valeriaan. Studies met extract lieten sneller inslapen en beter slapen zien, en de effecten werden duidelijker na twee weken (EMA). Een Cochrane-overzicht bij angst vond te weinig bewijs. Reken niet op één kop thee voor het slapen wordt getoetst. Lijnzaad en psyllium. Ze zwellen op met vocht en werken als de darm genoeg drinken krijgt. Te weinig drinken geeft juist harde ontlasting en verstopping (EMA). Bij uitdroging eerst 07.06 Uitdroging en de drinkoplossing. Neem ze niet tegelijk met andere medicijnen: psyllium minstens een half uur tot een uur ervan af (EMA). Gember. Cochrane over misselijkheid in de vroege zwangerschap: gember kan helpen, maar het bewijs is beperkt en wisselend. EMA raadt het af in de zwangerschap wegens te weinig gegevens. Vraag de arts. Honing. Volgens Cochrane verlicht honing hoest bij kinderen waarschijnlijk meer dan niets of placebo. Geef het nooit aan baby's onder 1 jaar: honing kan bacteriën bevatten die botulisme geven (NHS). Pepermunt. De EMA-conclusies hierboven gaan over de olie. Pepermuntthee is een gewone keukenthee; het bewijs daarvoor heb ik niet gecontroleerd wordt getoetst. Salie. Salie bevat thujon, dat de zenuwen kan aantasten. Kies soorten met weinig thujon; in je eigen tuin weet je dat niet (EMA, wordt getoetst).

Wilgenbast en aspirine

Wilgenbast bevat salicine, verwant aan aspirine. Daarom gelden bijna dezelfde waarschuwingen. Volgens EMA niet voor kinderen en jongeren, niet bij allergie voor aspirine of NSAID's, astma door salicylaten, maagzweren, ernstige lever- of nierziekte, stollingsstoornissen en in het derde trimester van de zwangerschap. Combineer het niet met aspirine of bloedverdunners wordt getoetst. Bijwerkingen: huiduitslag, jeuk, astma, misselijkheid en maagzuur. Rugpijn: niet langer dan vier weken. Koorts: na drie dagen naar een zorger. Hoofdpijn: na één dag (EMA). Hoeveel salicine jouw afkooksel bevat, weet je niet wordt getoetst. Het is geen vervanger voor een pijnstiller met bijsluiter (07.11).

Aloë

Het gel uit het blad wordt op kleine brandwondjes en droge huid gebruikt; het bewijs daarvoor heb ik niet kunnen controleren wordt getoetst. Brand met blaren: eerst 07.05 Brandwonden. Neem aloë niet in. Sap uit de bladschil werkt laxerend en de EU verbiedt sinds 2021 bepaalde aloëstoffen in voeding wegens mogelijke schade aan het erfelijk materiaal wordt getoetst. Aloë houd je hier in een pot. Gebruik alleen de heldere gel, op gave of licht beschadigde huid wordt getoetst.

Bereiden zonder medische dosering

Hoeveelheden staan bewust niet in dit boek. Producten met bijsluiter geven die wel. Dit is de manier van bereiden.

• Thee (aftreksel), voor blad en bloem. Giet kokend drinkwater op het kruid, doe er een deksel op en laat ongeveer 5 tot 10 minuten trekken wordt getoetst. Het deksel houdt vluchtige olie vast. Zeef en gebruik vers.
• Afkooksel, voor bast, wortel en harde zaden. Breng in koud water aan de kook en laat zacht koken, ongeveer 10 tot 20 minuten wordt getoetst. Zeef.
• Koud weken, voor lijnzaad. Laat in water wellen wordt getoetst.
• Gorgelen. Gebruik afgekoelde thee van salie, kamille of goudsbloem. Spuug uit.
• Kompres. Doop een schone, gekookte doek in afgekoelde thee, wring uit en leg op gave huid. Vervang vaak. Niet in een diepe of vuile wond (07.03 Wonden reinigen en sluiten).
• Stoom. Damp van kamillethee inademen is een erkende toepassing (EMA). Pas op voor brandwonden, vooral bij kinderen. Nooit een kom kokend water bij een kind wordt getoetst.
• Drogen. Bind bosjes op in de schaduw en de wind, los van de grond. Bewaar donker en droog en gooi weg bij schimmel of muffe geur wordt getoetst. Na ongeveer een jaar neemt de werking af wordt getoetst.

Thee bederft snel: maak hem per keer vers wordt getoetst. Oogst niet langs drukke wegen, op vervuilde grond of na bestrijdingsmiddelen wordt getoetst.

Sint-janskruid: werkt, en verstoort

Sint-janskruid wordt gebruikt bij lichte tot matige somberheid, maar de bronnen verschillen. De NHS noemt enig bewijs bij lichte depressie, maar artsen raden het niet aan omdat de inhoud per merk en partij wisselt. Apotheek.nl zegt dat er geen bewijs is dat het werkt bij lichte tot matige depressie. Ik kies daarom voor de waarschuwing: gebruik het niet zelf. Het gevaar zit in de wisselwerking. Sint-janskruid maakt de pil, de minipil, het implantaat, de ring en de pleister minder betrouwbaar, en werkt op bloedverdunners, sommige middelen tegen hiv en hepatitis C, afweeronderdrukkers, het hartmiddel digoxine, antidepressiva en sommige epilepsiemiddelen (Apotheek.nl). Niet bij zwangerschap en borstvoeding zonder arts. Het kan overgevoeligheid voor zonlicht geven. Wie een van die medicijnen nodig heeft, mag er dus geen thee van drinken. Het vervangt geen psychiatrisch medicijn (07.12 Chronische ziekten zonder apotheek).

Laat liggen

• Smeerwortel. Bevat pyrrolizidine-alkaloïden die de lever beschadigen bij inname. EMA erkent alleen zalf met een bekend, laag gehalte, voor volwassenen, op de huid, maximaal 10 dagen. Eigen zalf of thee: niet doen, want je weet het gehalte niet. Jong blad lijkt op dat van vingerhoedskruid (03.03) wordt getoetst.
• Kalmoes (Acorus calamus). Bevat asaronen die in proefdieren schade aan het erfelijk materiaal en leverkanker gaven. Het HMPC wil de hoeveelheid in middelen tot een minimum beperken. Gebruik het niet.
• Arnica innemen. Alleen op de gave huid wordt getoetst. Wilde arnica is zeldzaam; pluk haar niet wordt getoetst.
• Etherische olie innemen. Geconcentreerd en gevaarlijk, zeker bij kinderen wordt getoetst.
• Alles wat je niet honderd procent herkent. Schermbloemigen laat je helemaal staan (03.03).

Wat planten niet kunnen

Geen enkele plant vervangt een antibioticum (07.07 Infecties en antibiotica). Knoflook, tijm en honing doden in een bakje misschien bacteriën, maar dat is iets anders dan een infectie in een longblaasje of bot genezen wordt getoetst. Planten vervangen geen insuline, bloeddrukmiddel, medicijn tegen epilepsie of inhalator. "Natuurlijk" betekent niet veilig: vingerhoedskruid en herfsttijloos zijn ook natuurlijk. Een valse verwachting doet kwaad: iemand met een rode streep op zijn arm die thee drinkt, verliest uren.

Zo weet je dat het werkt

• De klacht wordt binnen de grens uit de tabel minder.
• Na lijnzaad of psyllium komt de ontlasting zachter op gang, zonder krampen.
• Geen uitslag, jeuk, braken of benauwdheid.
• De persoon gebruikt het kort en stopt daarna.
• Let op: minder klachten bewijst niet dat de plant het deed. Veel lichte klachten gaan vanzelf over.

Zo weet je dat het misgaat

• Huiduitslag, jeuk, zwelling of benauwdheid. Stop direct. Bij een dikke tong of moeite met ademen: VK.B12 Ernstige allergische reactie en de adrenalinepen.
• Braken, diarree of stuipen na een zelfgeplukte plant. Denk aan een dubbelganger en volg 03.03.
• Koorts, benauwdheid of een rode streep. Stop met afwachten en lees 07.07.
• Buikpijn en geen ontlasting na lijnzaad of psyllium. Stop, geef geen laxeermiddel meer en onderzoek de buik wordt getoetst.
• Maagpijn of zwarte ontlasting na wilgenbast. Stop en behandel als bij NSAID's (07.11).
• Een aanval, zwangerschap of bloeding na sint-janskruid. Stop en denk aan een wisselwerking.

Als je iets mist

Achtergrond

Planten maken stoffen om zich te verdedigen. Sommige daarvan werken in ons lichaam: salicine wordt omgezet in een pijnstillende stof, menthol ontspant de darmwand en koelt, slijmstoffen in lijnzaad zwellen op en maken ontlasting zacht wordt getoetst. De hoeveelheid hangt af van soort, grond, oogst, drogen en bereiding. Dat maakt kruiden onvoorspelbaar: dezelfde thee kan sterk of zwak zijn. Sint-janskruid zet de lever aan om medicijnen sneller af te breken, waardoor die minder werken wordt getoetst. Daarom zijn planten geschikt voor milde klachten en niet voor een ziekte waarbij de hoeveelheid telt. Bewijs: psyllium bij verstopping B. Pepermuntolie bij buikkrampen B. Gemberpoeder bij reisziekte B. Wilgenbastextract bij lage rugpijn B. Valeriaanextract bij lichte slaapklachten C. Honing bij hoest vanaf 1 jaar B. Traditionele toepassingen van kamille, tijm, salie, goudsbloem en arnica C. Zelfgemaakte thee als vervanger van een medicijn D. Planten in plaats van antibiotica D. De graden zijn mijn omzetting van de EMA- en Cochrane-oordelen wordt getoetst.

Volgende niveau

Op niveau II leg je een kleine kruidentuin aan met kamille, tijm, salie, munt en goudsbloem. Tijm en salie vragen zon en goede afwatering wordt getoetst. Maak een herbarium en leer de dubbelgangers (03.03, 03.11 Foerageren door het jaar). Laat een apotheker of farmacognost je lijst nakijken zolang het kan.

Controlelijst

• Ik gebruik alleen planten die ik honderd procent herken.
• Ik weet het verschil tussen bewezen en traditioneel.
• Ik vraag naar allergie, zwangerschap, leeftijd en medicijnen.
• Ik geef geen sint-janskruid aan wie medicijnen gebruikt.
• Ik geef geen wilgenbast aan kinderen, jongeren of wie geen aspirine mag.
• Ik laat smeerwortel en kalmoes staan, en neem arnica nooit in.
• Ik geef geen honing onder 1 jaar.
• Ik weet dat geen enkele plant een antibioticum vervangt.

Verantwoording

• EMA: European Union monographs and list entries: well-established en traditional use.
• EMA: Matricariae flos: kamille.
• EMA: Valerianae radix: valeriaan.
• EMA: Lini semen: lijnzaad.
• EMA: Plantaginis ovatae seminis tegumentum: psyllium.
• EMA: Menthae piperitae aetheroleum: pepermuntolie.
• EMA: Thymi herba: tijm.
• EMA: Monografie Salvia officinalis, folium: salie, thujon, grenzen.
• EMA: Zingiberis rhizoma: gember.
• EMA: Salicis cortex: wilgenbast.
• EMA: Arnica flower summary: arnica.
• EMA: Calendulae flos: goudsbloem.
• EMA: Comfrey root summary: smeerwortel.
• HMPC: Public statement on herbal medicinal products containing asarone: kalmoes.
• Cochrane: Honey for acute cough in children: honing.
• NHS: Foods to avoid giving babies and young children: botulisme.
• Cochrane: Interventions for nausea and vomiting in early pregnancy: gember in de zwangerschap.
• Cochrane: Valerian for anxiety disorders: te weinig bewijs.
• NHS: Depression treatment: sint-janskruid.
• Apotheek.nl: Sint-janskruid: wisselwerkingen, geen bewijs.
• NHS: IBS diet and lifestyle: pepermuntolie en lijnzaad.

Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: alle tijden voor bereiden en drogen, houdbaarheid, stoom, aloë (de EMA- en EU-pagina's waren niet bereikbaar), de wilde status van arnica, etherische olie, werking van knoflook en honing tegen bacteriën, de vervangers, de uitleg in de Achtergrond en de teelt. De EMA-samenvatting van sint-janskruid was niet beschikbaar, dus dat deel steunt op NHS en Apotheek.nl. Ik vond geen RIVM-pagina over pyrrolizidine-alkaloïden en geen Cochrane-review over valeriaan bij slapeloosheid.

Getoetst door: nog niet.