Daken herstellen

Waarom dit telt

Een lek dak maakt in één winter veel kapot: het hout rot, de muren worden nat en je voorraad bederft. Een pan vervangen is klein werk, een weggerotte balk vervangen is groot werk. Maar op een dak val je ook makkelijk dood, en oude golfplaten kunnen asbest bevatten. Dit hoofdstuk gaat dus evenveel over wanneer je niet naar boven gaat.

Eerst doen

1. Vang het water binnen op met emmers en een zeil, en haal voorraad weg bij het lek (05.07 Regen en vocht weren).
2. Zoek het lek eerst van binnen, vanaf de zolder, niet vanaf het dak.
3. Beoordeel het dak vanaf de grond. Is het doorgezakt, verschoven of verbrand, dan ga je er niet op (05.02 Een gebouw beoordelen).
4. Weet je niet dat een golfplaat asbestvrij is, behandel hem dan als asbest en loop er niet op.
5. Ga alleen naar boven bij droog weer, zonder harde wind, bij daglicht en met iemand die de ladder vasthoudt.
6. Kies de eenvoudigste reparatie die de volgende bui tegenhoudt. Definitief herstel komt daarna.

Wat je nodig hebt

• Een ladder die minstens 1 meter boven de dakrand uitsteekt, en touw om hem vast te binden.
• Een dakladder of een plank met haken voor een steil dak wordt getoetst.
• Klimtouw van minstens 10 mm, een harnas en een vast ankerpunt wordt getoetst.
• Reservepannen van hetzelfde model, bijvoorbeeld van een bijgebouw.
• Panlatten, schroeven of gegalvaniseerde spijkers van minstens 5 cm wordt getoetst, hamer, zaag, boor en houten wiggen.
• Voor een noodzeil: versterkt dekzeil en latten van ongeveer 2,5 × 5 cm wordt getoetst.
• Bitumenband of dakkit voor kleine naden (09.08 Lijm en afdichting).
• Stevige schoenen en werkhandschoenen.
• Bij mogelijk asbest: masker FFP3, wegwerpoverall en een plantenspuit met water (10.01 Veilig slopen).

Werkwijze

Een lek opsporen

Water loopt langs hout en folie naar beneden. De natte plek in je plafond ligt daarom vaak niet onder het gat.

1. Ga bij regen of vlak daarna met een lamp naar de zolder.
2. Zoek donkere vlekken, druppels en glimmende sporen. Volg ze omhoog naar het hoogste natte punt.
3. Geen spoor? Laat iemand bij droog weer water over het dak gieten, van laag naar hoog, terwijl de ander op zolder kijkt.
4. Schrijf de plek op, gemeten vanaf nok en gevel. De meeste lekken zitten bij aansluitingen: schoorsteen, kilgoot, dakkapel, nok en doorvoeren wordt getoetst. Kijk daar eerst. Is de plek ook bij droog weer nat, denk dan aan condens of een leiding.

Pannen herleggen en vervangen

Zo vervang je een pan:

1. Til de pannen boven de kapotte pan iets op en zet er houten wiggen onder.
2. Haal de kapotte pan weg. Draai een spijker of klem los als hij vastzit.
3. Controleer de lat eronder. Zacht of gebroken hout vervang je eerst.
4. Schuif de nieuwe pan omhoog tot de nok over de lat valt.
5. Haal de wiggen weg en controleer of de pan vlak ligt. Een pannendak is geen dichte huid: het werkt door helling en overlap. Monier noemt voor de Oude Holle pan 25 graden als ondergrens. wordt getoetst De Nieuwe Hollander Plus mag van 15 tot 22 graden alleen met extra eisen aan het onderdak. wordt getoetst Leg dus geen losse pannen op een flauw dak zonder onderdak. Zet losse pannen langs de rand vast: bij storm of beving vallen ze op straat (12.01 Bouwprincipes).

Golfplaten herleggen

Dit geldt alleen voor platen waarvan je weet dat ze asbestvrij zijn: metaal, kunststof of vezelcement met het NT-merk.

1. Leg platen van onder naar boven. Laat de zijnaad van de heersende wind af liggen wordt getoetst.
2. Geef vezelcementplaten een eindoverlap van minstens 150 mm. wordt getoetst De zijoverlap bij Profile 6 is 70 mm. wordt getoetst
3. Houd je aan de minimale helling: 5 graden voor Profile 6, 10 graden voor het lagere Profile 3. wordt getoetst
4. Boor gaten voor, iets groter dan de schroef wordt getoetst.
5. Schroef door de top van de golf, nooit door het dal, want daar loopt het water wordt getoetst. Gebruik een schroef met rubber ring.
6. Dicht een klein gat met bitumenband op een schoon, droog oppervlak.

Nokken en gootstukken

• Nokvorsten. Zet losse vorsten vast met klemmen of schroeven op een noklat, of leg ze in verse mortel (11.08 Mortel en kalkpleister).
• Lood en kilgoten. Een nieuw stuk begint onder de pan bovenaan en eindigt over de pan onderaan. Water moet altijd van boven op iets vallen. Lood is giftig: was je handen en vang dit water niet op voor drinken. wordt getoetst
• Goten. Maak ze in het najaar leeg (12.09 Onderhoud plannen). Een verstopte goot loopt over tegen de muur en spoelt de grond bij de fundering weg (12.01 Bouwprincipes).

Noodreparatie met zeil en latten

Een zeil dat alleen met stenen ligt, waait bij een storm weg wordt getoetst. De Amerikaanse noodhulp gebruikt bij Operation Blue Roof daarom versterkt zeil dat met houten latten op het dak wordt vastgezet. wordt getoetst Dat is tijdelijk: het beperkt de schade tot je kunt herstellen. Sluit grote gaten eerst met planken of plaat, anders vult het zeil zich met water.

1. Meet de schade. Het zeil komt aan alle kanten minstens 90 cm voorbij de schade en loopt minstens 90 cm over de nok (Rio Texas Response). De stad Sunrise noemt 60 cm; ik houd de ruimere maat aan wordt getoetst.
2. Rol de bovenrand van het zeil drie of vier keer om een lat, zodat de bevestiging niet door één laag zeil scheurt. wordt getoetst
3. Zet die lat aan de andere kant van de nok vast, met spijkers of schroeven om de 60 cm, in het dakhout wordt getoetst.
4. Trek het zeil strak naar beneden en doe hetzelfde bij de dakrand.
5. Zet de zijkanten vast met latten. Is het zeil breder dan 1,8 meter, leg dan tussenlatten in de richting van de helling, zodat water vrij kan weglopen.
6. Laat geen zakken achter. Controleer na elke bui of de latten nog vastzitten. Op een pannendak breek je pannen als je overal schroeft. Haal een rij pannen weg om bij de latten te komen, of span het zeil met touw om een balk aan twee kanten van het dak (VK.A08 Spanknoop (vrachtrijdersknoop), VK.L05 Een dekzeil opzetten in vijf vormen, 09.13 Knopen en sjorringen). Dat is zwakker dan latten wordt getoetst. Reken bij een zeil op maanden, niet op jaren; in zon en wind gaat het sneller kapot wordt getoetst.

Dakhout en rot

Hout rot vanaf een vochtgehalte van ongeveer 20 procent op drooggewicht (WUR); een andere bron noemt 22 procent. wordt getoetst Ik houd 20 procent aan, omdat dat de veilige kant is. Rot vraagt langdurig vocht en een milde temperatuur. wordt getoetst Controleer dakhout vanaf de zolder:

• Prik met een schroevendraaier in het hout, vooral aan de uiteinden, bij de muurplaat en onder lekplekken. Gaat de punt makkelijk 1 cm of meer naar binnen, dan is het hout rot wordt getoetst.
• Klop met een hamer: gezond hout klinkt helder, rot hout dof wordt getoetst. Dicht altijd eerst het lek en laat het hout drogen. Vervang een aangetaste lat. Is een spoor plaatselijk zacht, zet er dan een nieuw stuk naast, minstens een meter over het gezonde hout, met bouten of schroeven wordt getoetst. Stut eerst (12.03 Muren en draagconstructies). Is een spant, nokbalk of muurplaat rot, of zakt het dak door, dan is dit werk voor een timmerman.

Isolatie en condens

Niet elke natte plek is een lek. Warme, vochtige lucht uit het huis condenseert tegen koud dakhout. wordt getoetst Dat zie je vooral bij vorst, ook als het droog is, en vaak over een groot vlak.

• Een dampremmende laag hoort aan de warme kant van de isolatie, en de isolatie moet luchtdicht aansluiten (05.04 Isolatie begrijpen). wordt getoetst
• Stop geen isolatie in de luchtspleet bij de dakvoet en dek geen roosters af (05.05 Ventilatie en luchtkwaliteit) wordt getoetst.
• Plastic aan de koude kant sluit vocht op. Een noodzeil haal je dus weg zodra het dak weer dicht is wordt getoetst.

Regenwater opvangen vanaf het dak

Een dak is je grootste watervanger: 1 mm regen op 1 m² dak is 1 liter, voordat je verliezen aftrekt. De bouw staat in 02.03 Regenwater opvangen als drinkwater en BR.11 Regenopvang met voorspoelafsluiter.

• De CDC zegt dat de eerste stroom regenwater het meeste vuil, ziekteverwekkers en chemicaliën meevoert. wordt getoetst Laat die weglopen.
• Regenwater is zonder behandeling geen drinkwater. Vogelpoep is de meest voorkomende bron van ziekteverwekkers, en metalen kunnen uit het systeem oplossen (University of Arizona). wordt getoetst Maak het drinkbaar volgens 02.01 Water drinkbaar maken.
• Vang voor drinken geen water op van daken met asbest, lood, teer of bitumen wordt getoetst. Koken haalt zulke stoffen er niet uit wordt getoetst.

Werken op een dak zonder te vallen

In Nederland geldt voor werk 2,5 meter als grens voor valbeveiliging. wordt getoetst Ook lager kan een val ernstig zijn. Zonder ziekenhuis kost een val je waarschijnlijk meer dan het lek (07.16 Acute noodgevallen). Ladder.

1. Zet de ladder op vaste, vlakke grond in een hoek van ongeveer 75 graden: 1 meter uit de muur per 4 meter hoogte. wordt getoetst
2. Laat hem ongeveer 1 meter boven de dakrand uitsteken. wordt getoetst
3. Bind hem bovenaan vast. Laat tot die tijd iemand onderaan vasthouden.
4. Houd drie contactpunten: twee voeten en een hand, of twee handen en een voet. wordt getoetst
5. Eén persoon tegelijk op de ladder. Bronnen verbieden de bovenste twee tot vier sporten; houd vier aan. wordt getoetst Blijf minstens 3 meter van bovengrondse leidingen, ga ervan uit dat ze onder spanning staan, en gebruik daar geen metalen ladder (Rio Texas Response). Lijn. Bevestig het touw aan iets dat je val houdt. Een oude schoorsteen doet dat vaak niet wordt getoetst. Leg het touw over de nok naar een zware balk of boom aan de andere kant wordt getoetst. Een touw om je middel zonder harnas kan bij een val je rug of ribben breken wordt getoetst. Een lijn is geen vrijbrief voor een steil dak. Nooit alleen. Eén persoon blijft beneden en kan helpen. Lopen.

• Stap op pannen op de onderkant, dicht bij de lat wordt getoetst. Natte pannen en mos zijn glad.
• Loop nooit op golfplaat, oud vezelcement of lichtstraten: die kunnen zonder waarschuwing breken wordt getoetst. Moet je erbij, leg dan loopplanken over minstens twee gordingen wordt getoetst.

Asbest in oude golfplaten

Golfplaten van vóór 1993 kunnen asbest bevatten. wordt getoetst Nederland verbood alle toepassing per 1 juli 1993. wordt getoetst Wat al lag, mocht blijven liggen. wordt getoetst Reken er dus op dat je zulke platen nog tegenkomt, vooral op schuren en stallen wordt getoetst. Asbestvrije platen uit Nederland dragen de opdruk NT. wordt getoetst Maar er zijn ook oudere platen zonder asbest, en je kunt het niet zien: alleen een laboratorium weet het zeker. wordt getoetst Twijfel betekent asbest (10.01 Veilig slopen).

1. Laat een hele plaat liggen. Heel asbest is weinig gevaarlijk (10.01 Veilig slopen). wordt getoetst Dek een lekkende plaat af met een zeil. Zet het vast aan de gordingen en de dakrand, niet door de plaat wordt getoetst.
2. Bewerk hem nooit. Niet boren, zagen, breken, schuren, borstelen of schoonspuiten wordt getoetst.
3. Moet hij echt weg: maak hem kletsnat, draag FFP3 en kleding die je daarna weggooit, en neem de plaat heel weg. wordt getoetst Pak hem dubbel in, label hem en bewaar hem op een vaste plek. wordt getoetst
4. Goten en pijpen van hetzelfde materiaal laat je ook zitten. Vang er geen drinkwater mee op wordt getoetst. Zolang de regels gelden. In Nederland mag een particulier maximaal 35 m² uit een gebouw verwijderen, als de platen geschroefd zijn, heel loskomen en niet verweerd of kapot zijn. Gespijkerd, geniet of gelijmd mag niet. Meld de sloop uiterlijk een week vooraf (IPLO; de folder van Peel en Maas noemt vier weken, dus vraag het je gemeente) wordt getoetst en lever het luchtdicht verpakt in bij de milieustraat.

Zo weet je dat het werkt

• Na de volgende stevige bui is de zolder droog op de plek van het lek.
• Een potloodlijn rond een oude natte plek blijft leeg: de vlek groeit niet.
• Hout dat nat was, geeft na enkele weken niet meer mee bij de prikproef wordt getoetst.
• Het zeil zit na een storm nog strak en er staat geen water in.

Zo weet je dat het misgaat

• Het lekt nog na de reparatie: je zat op de verkeerde plek. Zoek op zolder verder omhoog, vooral bij aansluitingen.
• Het zeil klappert of een lat komt los: ga niet in de storm naar boven. Vang water op en zet het zeil daarna opnieuw vast.
• Een pan breekt onder je voet: blijf stilstaan, verdeel je gewicht en ga terug zoals je kwam.
• De nok zakt door of je hoort hout kraken: iedereen van het dak en uit de ruimte eronder (12.03 Muren en draagconstructies).
• Je breekt per ongeluk een verdachte plaat: stop, maak alles nat, raap de stukken op zonder te vegen, en was jezelf en je kleding apart wordt getoetst.
• De zolder blijft nat bij droog weer: dit is waarschijnlijk condens. Ventileer en controleer de isolatie (05.04 Isolatie begrijpen).

Als je iets mist

Achtergrond

Een dak houdt water tegen door helling en overlap. Water loopt van de bovenste pan op de onderste; daarom begin je onderaan. Op een flauw dak kan wind regen onder de overlap blazen. wordt getoetst Waar twee vlakken samenkomen, houdt de overlap op en heb je een extra stuk nodig. Hout rot door vocht dat blijft, dus droogleggen is de belangrijkste behandeling. wordt getoetst Wind trekt aan randen en nok (12.01 Bouwprincipes). In een hele asbestplaat zitten de vezels vast in cement; breken en schuren maakt ze vrij. wordt getoetst Bewijs: ladderregels B (arbohandleidingen). Asbestplaten niet breken of zagen A (regelgeving). Zekerheid over asbest alleen uit het laboratorium B (KOMO, via zoekresultaat). Rot vanaf ongeveer 20 procent vocht B. Zeil met latten B (handleiding van Rio Texas Response; FEMA alleen via zoekresultaat). Overlap en helling C (fabrikanten en handelsbronnen, alleen via zoekresultaat). Prik- en klopproef C. Touw over de nok als valbeveiliging D: niet getest.

Volgende niveau

Leg een voorraad zeil, latten, schroeven en reservepannen aan. Loop elk voorjaar en najaar het dak na vanaf de grond en de zolder (12.09 Onderhoud plannen). Noteer waar verdachte golfplaten liggen. Oefen het zeil op een lage schuur, op een windstille dag. Leer van een dakdekker of timmerman spanten herstellen en lood leggen.

Controlelijst

• Ik zoek een lek eerst van binnen, en kijk als eerste bij aansluitingen.
• Ik ga alleen bij droog weer, overdag en zonder harde wind naar boven, en nooit alleen.
• Ik zet de ladder op 75 graden, 1 meter boven de dakrand, en bind hem vast.
• Ik loop nooit op golfplaat, oud vezelcement of lichtstraten.
• Ik zet een zeil vast met latten die in de zeilrand gerold zijn, niet met stenen.
• Ik dicht eerst het lek en prik daarna het dakhout na.
• Ik behandel een oude golfplaat als asbest tot het tegendeel vaststaat, en laat een hele plaat liggen.
• Ik vang geen drinkwater op van een dak met asbest, lood of bitumen.

Verantwoording

• Monier: Oude Holle: minimale dakhelling 25 graden (via zoekresultaat).
• Monier: De Nieuwe Hollander Plus, technische documentatie: 15 tot 22 graden met extra eisen aan het onderdak (via zoekresultaat).
• Southern Sheeting: Etex Profile 6 Fibre Cement Sheet: zijoverlap 70 mm. De helling van 5 en 10 graden en de eindoverlap van 150 mm staan in meerdere handelsbronnen en specificaties in de zoekresultaten; geen fabrieksdocument gelezen.
• FEMA: Operation Blue Roof: versterkt zeil met houten latten, tijdelijk. De pagina gaf bij controle een foutmelding; alleen via zoekresultaat.
• City of Sunrise (Florida): noodzeil: zeil drie of vier keer om de lat, spijkers om ongeveer 60 cm, minstens 60 cm voorbij de schade. De pagina gaf bij controle een foutmelding; alleen via zoekresultaat.
• Rio Texas Response: How to Tarp a Roof (2020): 3 voet (90 cm) overmaat rond de schade en over de nok, latten langs de randen, tussenlatten bij meer dan 6 voet (1,8 meter) in de richting van de helling, nooit alleen werken, 10 voet (3 meter) van bovengrondse leidingen (zelf gelezen).
• WUR: aantasting van hout: aantasting vanaf 20 procent vocht op drooggewicht (via zoekresultaat).
• Housing Service: huiszwam: voorwaarden voor zwamgroei, waaronder vocht en temperatuur; de 22 procent komt uit een andere website in de zoekresultaten, die de Rijksdienst voor Monumentenzorg noemt (via zoekresultaat).
• Factsheet Dakisolatie, Monumentenaanpak gemeente Hoorn: dampremmer aan de warme kant, isolatie luchtdicht (via zoekresultaat).
• CDC: Collecting Rainwater and Your Health: eerste stroom voert het meeste vuil mee; behandelen en testen (via zoekresultaat).
• University of Arizona Extension AZ1863: vogelpoep als bron van ziekteverwekkers, metalen uit systeemonderdelen (via zoekresultaat).
• Arbocatalogus afvalbranche: werken op hoogte: 2,5 meter als norm, ook lager maatregelen (via zoekresultaat).
• Volandis: A-blad Ladders en trappen: opstelhoek 75 graden, voet op een kwart van de ladderlengte van de muur, minimaal 1 meter doorsteken boven het te betreden oppervlak, bovenaan borgen, drie contactpunten, niet hoger dan de vierde sport (zelf gelezen).
• Volandis: De ladder als werkplek? Wanneer wel, wanneer niet.: ongeveer 75 graden, ladder borgen, niet boven de vierde tree, niet bij windkracht zes of hoger (zelf gelezen).
• HSE: Safe use of ladders and stepladders en HSE: Common work at height myths: 1 op 4, 1 meter boven de afstapplaats, ladder vastbinden, niet op de bovenste drie sporten (zelf gelezen).
• IPLO: Spelregels particuliere verwijdering asbesthoudend materiaal: 35 m², geschroefd en heel, niet breken of zagen, verpakking, melding een week vooraf (zelf gelezen).
• Gemeente Peel en Maas: folder spelregels asbest: melding vier weken vooraf; wijkt af van IPLO (via zoekresultaat).
• KOMO: Golfplaten, wel of geen asbest: NT-opdruk, oudere asbestvrije platen, zekerheid alleen uit het laboratorium (via zoekresultaat).
• IPLO: Toepassing asbest in Nederland: verbod per 1 juli 1993 (via zoekresultaat). Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: waar lekken het vaakst zitten, de hellingen en overlappen van pannen en platen (alleen via zoekresultaat), legrichting, voorboren en schroeven door de golftop, Operation Blue Roof, latmaat, houdbaarheid en zwakte van zeil, de maat van 60 cm tegenover 90 cm, de vochtgrens voor rot, prik- en klopproef, verlengen van een spoor, dampremmer en condens, de uitspraken van CDC en University of Arizona, de wettelijke valgrenzen, één persoon tegelijk op de ladder, regels voor lijn, anker en harnas, lopen op pannen, breken van golfplaat, loopplanken, regenwater van asbest-, lood- en bitumendaken, de verbodsdata voor asbest, het NT-merk en wat je doet na een gebroken plaat. Alleen de asbestregels van IPLO, de zeilhandleiding van Rio Texas Response en de ladderregels van Volandis en HSE heb ik zelf gelezen. De regels voor asbest komen deels uit 10.01 Veilig slopen, dat zelf nog niet getoetst is. Getoetst door: nog niet.