Bijen houden

Waarom dit telt

Een bijenvolk geeft honing die jaren goed blijft, was voor kaarsen en bestuiving voor je fruit. Het vraagt weinig land en geen voer dat jij zelf kunt eten. Maar bijen houden leer je niet uit een boek. Zonder ervaring verlies je volken, zonder iets tegen varroa sterven ze meestal binnen enkele jaren wordt getoetst, en een steek kan iemand doden als er geen adrenaline is. Lees dit als voorbereiding op het leren, niet als vervanging ervan.

Eerst doen

1. Zoek een imker die je wil leren. Ook de FAO noemt dat de beste start.
2. Vraag in de groep wie allergisch is voor bijen of wespen, en lees VK.B12 Ernstige allergische reactie en de adrenalinepen.
3. Kijk wat er in jouw omgeving bloeit van vroeg voorjaar tot herfst (13.09 Bestuivers beschermen). Weinig bloei, geen bijen.
4. Kies een plek met water dichtbij, beschut tegen wind en felle zon, uit de looproute van mensen en dieren.
5. Bouw twee kasten, geen één: verliest een volk zijn koningin, dan kan het andere helpen wordt getoetst.
6. Neem varroa vanaf de eerste dag serieus: maak een plan voordat je een volk hebt.

Wat je nodig hebt

• Twee kasten en een derde als reserve of lokkast.
• Een sluier of imkerhoed, dikke lichte kleding, handschoenen, laarzen.
• Een rookpot met droog rookmateriaal: onbehandelde jute of houtkrullen wordt getoetst. Een emmer water ernaast.
• Een beitel, een borstel, een mes, een schone emmer, een doek en potten met goed deksel.
• Een laken en een doos voor zwermen, en een schrift per volk.
• Adrenaline, als die er is, op een plek die iedereen kent.

Werkwijze

Wat een volk in een jaar doet

Een volk is één geheel: een koningin, in de zomer 30.000 tot 60.000 werksters wordt getoetst, en darren in het seizoen. Zomerbijen leven 30 tot 35 dagen, winterbijen 3 tot 7 maanden (Virginia Tech). Van die winterbijen hangt het volk af.

De maanden in de tabel zijn richtwaarden wordt getoetst. De UK National Bee Unit rekent op ongeveer 20 kg honing in de herfst om de winter door te komen. Een volk kan verhongeren in een kast vol honing als de voorraad te ver van de tros zit wordt getoetst. Een FAO-boekje noemt een imker met tot 20 kg per jaar uit één kast wordt getoetst; dat is een voorbeeld, geen gemiddelde. Reken in het eerste jaar op niets.

Een eenvoudige kast

De FAO noemt drie soorten: traditionele kasten, bovenlatkasten en ramenkasten.

Heb je ramenkasten bij een imker in de buurt, gebruik die. Moet je zelf bouwen, maak dan een bovenlatkast:

1. Zaag latten van 35 mm breed: dat is volgens de FAO de ruimte tussen raten bij Europese bijen. Meet zo mogelijk na in een wild nest of een bestaande kast.
2. Maak een bak van onbehandeld hout, ongeveer 40 liter voor het broednest. Bijen kiezen van nature holtes rond 40 liter (onderzoek van Seeley, via imkerliteratuur) wordt getoetst. Schuine zijwanden voorkomen dat raat aan de wand vastzit wordt getoetst.
3. Smeer een lijn was onder elke lat, midden in de lengte. Daar beginnen ze te bouwen wordt getoetst.
4. Maak een vlieggat van 10 tot 15 cm² wordt getoetst, en een dak tegen regen en zon.
5. Zet de kast op poten, recht, met het vlieggat weg van de wind. Zet de poten in olie of as tegen mieren wordt getoetst.

Plaats. De gemeente regelt dit in de APV, dus de regels verschillen per gemeente wordt getoetst. Leudal verbiedt bijen binnen 30 meter van woningen, van andere gebouwen waar overdag mensen zijn en van de openbare weg, tenzij je bijvoorbeeld een schutting van 2 meter op hoogstens 6 meter van de kast zet. Wil je binnen die afstand zonder bescherming, dan heb je daar ontheffing nodig. Ook zonder wet zijn dit goede maten: wie in de vliegroute loopt, kan gestoken worden.

Een zwerm vangen

De FAO noemt twee manieren om te beginnen: een wild volk overzetten, wat ervaring vraagt, of een kast klaarzetten voor een zwerm die voorbijkomt. Dat laatste werkt alleen waar nog veel volken zijn.

• Lokkast. Wrijf de binnenkant in met was, liefst van eigen gezonde volken wordt getoetst. Zet hem in de zwermtijd in de schaduw, zichtbaar, op enkele meters hoogte als dat veilig kan wordt getoetst. Een kast kleiner dan 15 liter wordt bijna nooit gekozen wordt getoetst.
• Een hangende zwerm. Een zwerm heeft geen nest te verdedigen en is meestal mild, maar draag toch een sluier wordt getoetst. Houd een doos onder de tros, schud de tak met één ruk en zet de doos op een laken, met een kier open. Waaieren bijen bij de opening met het achterlijf omhoog, dan zit de koningin binnen wordt getoetst. Schud de bijen 's avonds in de kast wordt getoetst.
• Niet doen. Een volk uit een spouw of dak halen is werk voor iemand met ervaring. Een zwerm vangen op een ladder ook. De FAO waarschuwt: verplaats geen volken, koninginnen en gebruikte kasten zonder deskundig advies, want zo gaan ziekten mee. Neem geen oude raat van een volk dat je niet kent wordt getoetst.

Varroa, eerlijk

De varroamijt leeft op bijen en in het broed en brengt virussen over. Wageningen schrijft dat een besmetting van meer dan 6 mijten per 100 bijen in oktober in de meeste gevallen het volk in de winter doodt, en dat bijenhouders die niet bestrijden gemiddeld twee keer zoveel wintersterfte hebben. Onbehandelde volken overleven onder gewone omstandigheden één tot vier jaar (Le Conte en anderen, 2007) wordt getoetst.

Er bestaan wel overlevers. In Frankrijk hielden onbehandelde volken gemiddeld 6,5 jaar stand, sommige meer dan 11 jaar, maar behandelde volken gaven daar 1,7 keer zoveel honing wordt getoetst. Wageningen raadt af om zomaar te stoppen: bij natuurlijke selectie sterven slecht aangepaste volken gewoon. In een lange uitval zonder aanvoer gaat dat wel gebeuren. Reken dus op veel verlies en vermeerder de volken die het goed doen. Dat vraagt veel volken in de omgeving; een groep met één kast kan dit niet.

Wat je kunt doen, in volgorde van wat het minst nodig heeft:

1. Tellen. Leg in de zomer een plank onder de kast en tel mijten, of laat een imker je leren hoe je ze op bijen telt. Tellen stelt je niet gerust: Wageningen noemt schadedrempels in de praktijk weinig bruikbaar, omdat winterbijen al beschadigd zijn voordat je de schade ziet.
2. Darrenraat wegnemen. Mijten gaan graag in darrenbroed. Hang tussen april en juli een raam voor darrenbouw naast het broednest en haal het eruit zodra het gesloten is, vóór de darren uitlopen. Wageningen zegt erbij: op zichzelf niet genoeg.
3. Broedstop. Een volk dat even geen broed heeft, onderbreekt de groei van de mijten. Daarom helpen zwermen en kunstzwermen. Leer dit van een imker.
4. Toegelaten middelen. Heb je die, gebruik ze dan alleen volgens de bijsluiter; dit boek noemt geen middelen of doses. Wageningen raadt aan de bestrijding vóór 1 september af te ronden, omdat winterbijen vanaf juli ontstaan, de meeste in augustus en september.

Honing oogsten

Oogst alleen verzegelde honing. Bijen sluiten de cel als het water is gedaald tot ongeveer 20 procent; zulke honing gist niet zolang hij droog blijft. De FAO zegt dat honing boven 23 procent water waarschijnlijk gaat gisten.

1. Kies een warme dag en gebruik weinig rook wordt getoetst.
2. Neem alleen raten met honing, niet met broed. Laat de wintervoorraad staan.
3. Veeg de bijen eraf en dek de oogst meteen af, anders komen andere volken roven wordt getoetst.
4. Snijd de raat in stukken en laat de honing door een doek in een emmer lopen. Niet oververhitten.
5. Bewaar in een luchtdichte pot, want in vochtige lucht trekt honing water aan.
6. Smelt de rest in een waterbad tot was (VK.H07 Kaarsen gieten) wordt getoetst. Geef nooit honing aan een baby jonger dan één jaar: honing kan sporen van botulisme bevatten, ook als de honing verder goed is wordt getoetst.

Giftige honing

Honing van rododendron kan grayanotoxine bevatten; dat geeft braken en lage bloeddruk en is zelden dodelijk wordt getoetst. Geef twijfelhoning niet aan kinderen, zwangeren of hartpatiënten. Misselijkheid, braken of een trage, onregelmatige pols na honing: lees 03.03 Giftige planten en dubbelgangers.

Steken en allergie

Elke imker wordt gestoken. Het protocol van de Nederlandse imkers noemt ongewone reacties bij 1 tot 3 procent van de gestoken mensen; een allergiesite noemt 3 tot 9 procent. Die bronnen meten niet hetzelfde; wij gaan uit van minstens 1 tot 3 procent wordt getoetst.

• Krab de angel er meteen af met je nagel of de botte kant van een mes. Hoe langer hij zit, hoe meer gif; het zakje is in ongeveer 20 seconden leeg. Knijp er niet in.
• Zeg altijd dat je gestoken bent en blijf in zicht van anderen. Reacties komen binnen 1 minuut tot 1 uur.
• Jeuk en bulten over het hele lichaam, of braken: ernstig. Benauwdheid, hese stem, dichtgeknepen keel, sufheid of flauwvallen: levensgevaar, VK.B12. Steek in mond of keel: VK.B11 Beten en steken.
• Wie een heftige reactie had, komt niet meer bij de kasten. De kans op allergie stijgt als je vaker gestoken wordt wordt getoetst. Veel steken tegelijk zijn ook zonder allergie gevaarlijk, zeker bij kinderen wordt getoetst.
• Een fel volk hoort niet naast een huis. Verhuis het, of laat een imker de koningin vervangen wordt getoetst.

Ziekten en vijanden

• Amerikaans vuilbroed. Stinkend, ingezakt broed wordt getoetst. In Nederland gold in 2017 aangifteplicht en een vervoersverbod in een zone van 3 km, voor minstens 30 dagen. Vraag bij twijfel een imker.
• Aziatische hoornaar. Jaagt op honingbijen: één nest eet volgens de Nederlandse imkers per seizoen gemiddeld 11 kg insecten, waarvan 38 procent honingbijen. Sinds 2017 zit hij in Nederland.
• Mieren en wasmot. Klein vlieggat, sterke volken, oude raat niet open laten liggen wordt getoetst.

Zo weet je dat het werkt

• Bijen komen op warme dagen met stuifmeel aan de poten terug.
• Je ziet eitjes en gesloten broed in een aaneengesloten vlak wordt getoetst.
• Een kast is in de herfst zwaar bij het optillen.
• Volken overleven de winter, en mijtentellingen dalen na je ingreep.

Zo weet je dat het misgaat

• Bijen met verschrompelde vleugels op de plank: vaak zware varroa met virus wordt getoetst. Maak nu een broedstop of kunstzwerm met hulp van een imker, en reken op verlies.
• Dode bijen in de kast terwijl er honing is: vaak te weinig gezonde winterbijen wordt getoetst. Vermeerder dit volk niet als het een zwakke lijn was.
• Geen eitjes, onrustige bijen: het volk is moerloos. Geef een raat met jonge larven uit het andere volk wordt getoetst.
• Honing in de pot schuimt of ruikt zuur: gegist. Geef hem niet aan kinderen, eet hem niet als er schimmel op zit, en zet nieuwe oogst droger weg wordt getoetst.
• Iemand wordt gestoken en krijgt het benauwd: stop alles, VK.B12.

Als je iets mist

Achtergrond

Bijen maken van nectar honing door er water uit te halen. Bij ongeveer 20 procent water is de suiker zo geconcentreerd dat bacteriën niet groeien; daarom houdt honing jaren. Sporen overleven dat wel wordt getoetst. Winterbijen ontstaan juist als de varroa-druk het hoogst is en het broednest krimpt; daarom is het kwaad al geschied voordat je iets ziet. Een broedstop werkt omdat mijten zich alleen in gesloten broed voortplanten. Bewijs: varroa doodt de meeste onbehandelde volken A (Wageningen). Overlevers bestaan B (Wageningen; de Franse cijfers niet ingezien). Darrenraat en broedstop B (Wageningen; niet genoeg op zichzelf). Wintervoorraad B (National Bee Unit). Bovenlatkast en maat 35 mm B (FAO). Water in honing A. Lokkast van 40 liter C.

Volgende niveau

Leer een jaar meekijken, houd dan twee eigen volken, en kweek later zelf koninginnen uit je beste overlevers. Plant voor de maanden zonder bloei (13.08 Bomen en boomgaarden, 13.09 Bestuivers beschermen). Maak mede uit honing (04.06 Fermentatie begrijpen).

Controlelijst

• Ik heb een imker die me leert, of ik weet dat ik groot verlies moet verwachten.
• Ik weet wie in de groep allergisch is en waar de adrenaline ligt.
• Ik heb twee kasten met latten van 35 mm, en een lokkast.
• Ik heb een varroaplan: tellen, darrenraat, broedstop.
• Ik laat ongeveer 20 kg honing staan, en oogst alleen verzegelde raat.
• Ik geef geen honing aan baby's.
• Ik gebruik de rookpot alleen op kale grond met water erbij.

Verantwoording

• FAO: Beekeeping and sustainable livelihoods, In brief: how to keep bees: volken verkrijgen, lokkast met was, hulp van lokale imkers, niet verplaatsen zonder advies, plaatskeuze, soorten kasten, bovenlatbreedte 35 mm.
• FAO: Diversification booklet 1: voorbeeld van 20 kg per jaar (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• FAO: Honey, popular food: verzegelen bij ongeveer 20 procent water, boven 23 procent gisting, luchtdicht bewaren.
• Wageningen University & Research, Bijen@wur: Effectieve bestrijding van varroa (derde druk 2026): 6 mijten per 100 bijen, twee keer zoveel wintersterfte, geen wettelijke plicht, darrenraat april tot juli en niet genoeg op zichzelf, broedstop, winterbijen vanaf juli, bestrijding af voor 1 september, stoppen af te raden.
• Le Conte en anderen: Honey bee colonies that have survived Varroa destructor, Apidologie 2007: onbehandeld één tot vier jaar, overlevers 6,5 en 11 jaar, 1,7 keer honing bij behandelde volken (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• National Bee Unit: Preparing your hives for winter: ongeveer 20 kg, tillen om te schatten, winterbijen en varroa.
• Webb Flowers, Carroll County VA Extension: Overview of Yearly Management.pdf): zomerbijen 30 tot 35 dagen, winterbijen 3 tot 7 maanden.
• Gemeente Leudal: Bijen houden: verbod binnen 30 meter van woningen, gebouwen met overdag mensen en de openbare weg, schutting van 2 meter op hoogstens 6 meter, ontheffing. Voorbeeld van één gemeente; andere gemeenten kunnen afwijken.
• PubMed: Poisoning by mad honey, a brief review: gekkenhoning, grayanotoxine, klachten (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Nederlandse Bijenhoudersvereniging: Protocol Bijensteek: 1 tot 3 procent, angel verwijderen, in zicht blijven, graden van Müller, 1 minuut tot 1 uur.
• Alles over allergie: Behandeling van bijen- en wespensteken, wat moet je doen?: 3 tot 9 procent (uit Pools onderzoek), angel wegschrapen, gifzak leeg in ongeveer 20 seconden.
• Michigan State University: Why you should avoid feeding honey to an infant: geen honing onder één jaar, volgens CDC en AAP (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Nederlandse Bijenhoudersvereniging: Informatiebulletin over de Aziatische hoornaar voor gemeenten: eerste nest 2017, verspreiding, 11,32 kg insecten per nest, 38,1 procent honingbijen.
• RVO: Regeling vervoersverbod bijen Exloo 2017: aangifteplicht bij Amerikaans vuilbroed, zone van 3 km, minstens 30 dagen (regels van vóór de EU-diergezondheidsverordening; huidige stand niet nagegaan). Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: de seizoenen, of andere gemeenten dezelfde afstanden aanhouden, de bouwmaten van de bovenlatkast behalve 35 mm, de zwermtechniek, de vliegafstand, giftige honing, de herkenning van vuilbroed, de regels voor rookpotten, en de Franse overlevingscijfers. Getoetst door: nog niet.