Waterleidingen

Waarom dit telt

Een leiding bespaart dagelijks uren dragen, en een groep van veertig mensen heeft al snel 600 liter per dag nodig (02.13 Water voor een gemeenschap). Maar een leiding kan ook lood afgeven, bevriezen of vuil terugzuigen, en dan maakt ze veel mensen tegelijk ziek. Water drinkbaar maken en bewaren staat in 02.01 Water drinkbaar maken en 02.07 Drinkwater opslaan.

Eerst doen

1. Draai de hoofdkraan dicht zodra de druk wegvalt, en hang er een briefje aan.
2. Behandel al het water uit de leiding na drukverlies als onveilig, ook als het helder is (02.01 Water drinkbaar maken).
3. Haal elke slang uit emmers, baden en vaten. Geen enkele uitloop mag onder water hangen.
4. Zet gas en stroom van de boiler uit voordat je iets aftapt (DK.15 Boiler en cv ketel).
5. Tap het restwater op het laagste punt af in schone vaten, met bovenin een kraan open (02.07 Drinkwater opslaan).
6. Kijk of er lood in huis zit voordat je een oude leiding gebruikt voor drinkwater.

Wat je nodig hebt

• Buis voor drinkwater: PE of koper, met koppelingen, knie- en T-stukken die erbij passen.
• Een afgedekte tank die alleen water of voedsel heeft bevat, een afsluiter en een tapkraan (02.13 Water voor een gemeenschap).
• Pijpsnijder of fijne zaag, slangklemmen, teflontape, waterpomptang, een schoon mes.
• Een zeef of fijn gaas voor de uitlaat, reparatieklemmen en een stuk reservebuis.
• Chloor, handschoenen, bril en een DPD-testsetje (02.13 Water voor een gemeenschap).
• Schop, zand en een waterpas of slang met water (09.03 Meten en markeren).

Werkwijze

Zwaartekracht en drukhoogte

Water zakt vanzelf naar beneden. Zonder pomp hangt je druk alleen af van het hoogteverschil tussen het wateroppervlak in de tank en de kraan. De vorm en de inhoud van de tank maken niet uit. Onthoud: 10 meter hoogte is 1 bar.

Stromend water verliest druk door wrijving. Een dunne, lange buis geeft weinig water, hoe hoog de tank ook staat. De redactie berekende deze tabel met de formule van Hazen-Williams voor gladde buis, zonder bochten en kranen wordt getoetst: liters per minuut door 100 meter buis.

Bochten, kranen en koppelingen geven minder dan de tabel. Voor een kraan rekent 02.13 Water voor een gemeenschap met 7,5 liter per minuut. Bij 200 meter buis lees je de kolom van de helft van je hoogteverschil. Een maat dikker helpt meer dan een hogere tank.

Een eenvoudige leiding van tank naar tappunt

1. Meet de hoogte tussen waterstand en kraan, met waterpas en lat of met een slang vol water.
2. Zet de tank stevig. 1000 liter weegt 1000 kg, zonder de tank. Zet hem op een vlakke, gedragen plek en niet op een dak of vloer die je niet hebt laten beoordelen (12.01 Bouwprincipes). Zet hem vast, in de schaduw. Deksel dicht, gaas op elke opening tegen muggen.
3. Zet de uitlaat 5 tot 10 cm boven de bodem, zodat bezinksel achterblijft wordt getoetst. Zet er een afsluiter achter.
4. Leg de buis met een gelijkmatige helling van tank naar kraan, zonder bulten en dalen. Graaf hem in of leg hem in de schaduw.
5. Zet op het laagste punt een aftapkraan (spuipunt), en op elke bult een ontluchter of een T-stuk met kraantje.
6. Maak een tappunt: kraan op stevige paal, op een plaat van steen, en een afvoer naar een zinkgat, zodat er geen modder ontstaat (06.04 Persoonlijke hygiëne).
7. Spoel en ontsmet voordat iemand drinkt (zie onder). Een tank op een zolder of dak staat vaak maar 3 tot 6 meter hoger dan de kraan. Dat is genoeg voor een tapkraan, niet voor een gewone douche of boiler wordt getoetst.

Buismaterialen

Op PE-buis staat vaak PN6, PN10 of PN16: de druk in bar waarvoor de buis gemaakt is, bij ongeveer 20 graden; hete buis in de zon houdt minder wordt getoetst. Gebruik nooit buis die brandstof, olie of chemie heeft vervoerd (02.06 Chemische verontreiniging).

Lood herkennen

Volgens het RIVM kunnen gebouwen van vóór 1960 nog loden leidingen hebben. De gemeente Utrecht geeft deze test, aan beide kanten van de watermeter:

• Tik met een lepel: lood klinkt dof.
• Kijk naar de vorm: lood is vaak ongelijk, met bulten en dikke plekken.
• Kras met een mes: dof grijs wordt zilverkleurig. Koper is rood-bruin of groen. Lood schaadt vooral kinderen tot zeven jaar en ongeboren baby's. Het advies is dat zij geen water uit zo'n leiding drinken. Anderen laten de kraan eerst 1,5 minuut lopen, zolang er nog water is. De Amerikaanse EPA zegt: hoe langer water in de buis staat, hoe meer lood het kan bevatten, en zuur of mineraalarm water maakt dat erger. Regenwater hoort dus niet door oude leidingen wordt getoetst. Koken haalt lood niet weg (EPA). Alleen een filter dat is gecertificeerd voor lood helpt; een zelfgemaakt zand- of koolfilter mag je daar niet op vertrouwen wordt getoetst. Zonder aanvoer gebruik je een loden leiding dus niet voor drinkwater: leg een nieuwe buis, of tap uit vaten.

Lucht en ontluchten

Een luchtbel op een bult kan een leiding met lage druk helemaal stilzetten: de tank is vol, en er komt niets uit de kraan wordt getoetst.

1. Vul een nieuwe leiding langzaam, met de kraan aan het eind open wordt getoetst.
2. Open elk ontluchtingspunt op een bult tot er water komt, en sluit het dan.
3. Kraan die sputtert of ineens stopt: zet hem helemaal open en laat stromen.
4. Blijft het stil? Ontlucht op de bult of leg de buis opnieuw met een gelijkmatige helling.

Vorst en hitte

Water zet bij bevriezen ongeveer 9 procent uit en scheurt buizen, kranen en tanks wordt getoetst. De vorst kan hier tot ongeveer 60 cm diep gaan (12.01 Bouwprincipes). Graaf een eigen leiding 80 cm diep wordt getoetst.

• Tap leidingen boven de grond af vóór de vorst, op het laagste punt, en laat de kraan open.
• Isoleer wat overblijft (05.04 Isolatie begrijpen).
• Ontdooi nooit met een open vlam, maar met warme doeken, van de kraan af naar de bevroren plek toe wordt getoetst. In de zomer is de zon het probleem: zwarte buis op een zonnige muur wordt heet wordt getoetst, en legionella groeit volgens de WHO bij 20 tot 50 graden. Koud water hoort onder 25 graden te blijven. Graaf de buis 30 cm in of leg hem in de schaduw wordt getoetst.

Lekken zoeken en repareren

De WHO geeft voor beschadigde netten deze volgorde: breng de schade in kaart, zorg voor ander water, sluit het kapotte deel af, repareer vanaf de bron naar buiten, test, reinig en ontsmet. Zoeken. Sluit alle kranen en kijk of de tank zakt. Sluit dan één voor één de afsluiters, te beginnen bij de verste en zo naar de tank toe. Zodra het zakken stopt, zit het lek tussen deze afsluiter en de vorige wordt getoetst. Loop dat deel af, zoek natte plekken, groen in droge grond, of luister 's nachts met een stok tegen je oor op de buis wordt getoetst. Repareren. Graaf de buis vrij, sluit af, en houd de werkplek droog en schoon, want vuil mag de buis niet in. Metalen leidingen in oude huizen kunnen deel zijn van de aarding: zaag er geen stuk uit en zet er geen kunststof tussen zolang er stroom op het huis kan staan wordt getoetst.

• PE of PVC: zaag het stuk eruit en zet er een stuk tussen met twee koppelingen.
• Klein gat: reparatieklem, of tijdelijk een rubber manchet met klemmen wordt getoetst.
• Veel breuken: vervang de hele sectie. De WHO noemt een tijdelijke leiding bovengronds goed genoeg voor noodwater. Ontsmet nieuwe delen en koppelingen voordat ze erin gaan. Vul de sleuf aan met zand, maar laat de koppelingen vrij tot de test klaar is. Stut een diepe sleuf (12.02 Funderingen begrijpen). Testen en ontsmetten. Volgens de WHO:

1. Vul langzaam met de aftap open. Zet de druk op minstens 50 procent boven de werkdruk en houd dat 4 uur vast. In een zwaartekrachtleiding kan dat niet: sluit dan de kraan en kijk of er iets lekt en of de tank zakt wordt getoetst.
2. Spoel tot het water helemaal schoon is. De WHO vraagt bij grote netten een hoge stroomsnelheid; een zwaartekrachtleiding haalt die vaak niet, dus spoel zo hard als het kan wordt getoetst. Een buis van 50 mm bevat ongeveer 2 liter per meter.
3. Vul de leiding met water waarin je 80 gram calciumhypochloriet per 1000 liter hebt opgelost (02.13 Water voor een gemeenschap). Dit is sterk ontsmettingswater en geen drinkwater.
4. Laat dit water doorlopen tot de aftap sterk naar chloor ruikt, sluit, en laat 24 uur staan.
5. Spoel, weg van mensen, gewassen en water, tot de sterke chloorgeur weg is. Meet het restchloor voordat iemand drinkt. Bij de druktest noemt de WHO voor een buis van 50 mm 165 liter lekkage per dag per kilometer als toelaatbaar, en 330 in noodtijd.

Een bestaand net veilig leeghalen na uitval

In de buizen zit minder dan je denkt: koperbuis van 15 mm bevat ongeveer 0,13 liter per meter, dus een huis een paar liter wordt getoetst. Het echte water zit in boiler (50 tot 200 liter) en toiletreservoirs.

1. Staat er nog druk? Vul dan eerst alles wat schoon is. Je weet niet hoe lang het duurt.
2. Sluit de hoofdkraan, zodat niets terugstroomt.
3. Zet boiler en geiser uit. Een lege elektrische boiler verbrandt zijn element wordt getoetst.
4. Open bovenin een kraan voor lucht, en tap onderin af in schone vaten (DK.15 Boiler en cv ketel).
5. Gooi de eerste liters weg, schrijf op elk vat de datum, en behandel alles als ongezuiverd (02.01 Water drinkbaar maken). Zit er lood in huis, dan is dit restwater geen drinkwater, ook niet na koken: gebruik het om te wassen en te spoelen.
6. In een flat verliest de bovenste woning het eerst water. Spreek af met de buren wie waar tapt, anders tapt de laagste verdieping iedereen leeg wordt getoetst.
7. Laat in de winter daarna kranen open staan. Stop sifons af tegen rioolgas wordt getoetst. Water uit de cv is nooit drinkwater. Toiletwater uit het reservoir is voor spoelen, of na behandeling voor wassen wordt getoetst. Als het water terugkomt. Na weken stilstand kan het water legionella, lood en losgeraakt roest bevatten (EPA). Open de hoofdkraan langzaam. Spoel eerst de aanvoer, dan de kraan die het dichtst bij de ingang zit, en werk zo naar de verste; koud vóór warm. Legionella besmet via nevel (WHO), dus houd je gezicht weg en douche nog niet wordt getoetst. Doorspoelen haalt waarschijnlijk niet alles uit de aanslag in de buis wordt getoetst. Blijf koken of chloreren tot het waterbedrijf zegt dat het mag.

Terugstroming en besmetting

Valt de druk weg, dan kan een leiding zuigen. De Amerikaanse EPA beschrijft gevallen waarin een tuinslang in een vat met bestrijdingsmiddel tijdens een onderbreking gif in de waterleiding trok; één keer ging het om 75 appartementen. Geur en helderheid bewijzen niets.

• Luchtspleet. De uitloop hangt minstens twee keer de buisdoorsnede boven de hoogste waterstand, en nooit minder dan 25 mm (EPA). De EPA noemt dit zeer effectief, zolang niemand de uitloop verlengt.
• Een terugslagklep helpt, maar kan lekken wordt getoetst. Vertrouw er niet op bij gif of mest.
• Koppel nooit regenwater, putwater of grijs water aan een drinkleiding. Geef niet-drinkleidingen een eigen kleur en kraan.
• Houd drinkleidingen boven en ver van riool en latrines: minstens 30 meter van een latrine (02.10 Een latrine graven) wordt getoetst.
• Lekkende leidingen kunnen bij lage druk vuil water uit de grond naar binnen zuigen wordt getoetst. Herstel lekken in natte grond dus eerst.

Zo weet je dat het werkt

• Een emmer van 20 liter is in ongeveer 3 minuten vol aan de verste kraan.
• Bij dichte kranen zakt de tank niet merkbaar, gemeten over een nacht.
• Aan de verste kraan meet je restchloor als je chloreert.
• Elke uitloop hangt vrij boven het water.
• Geen enkele drinkleiding is van lood. Helder water zonder geur en zonder zieken bewijst niet dat het veilig is.

Zo weet je dat het misgaat

• Tank vol, maar er komt niets of het sputtert: lucht in de leiding. Ontlucht op de bult.
• De kraan loopt steeds trager: bezinksel of een dichte zeef. Spoel via de aftap en maak de zeef schoon.
• De tank zakt zonder dat iemand tapt: lek. Sluit stap voor stap af.
• Natte plek boven de buis: graaf en herstel, en chloreer na herstel.
• Water ruikt, is troebel of gekleurd: stop het drinken, sluit de tank af en zoek de oorzaak (02.06 Chemische verontreiniging).
• Twee of meer mensen krijgen waterdunne diarree: drink niets meer zonder koken of chloreren, zoek de oorzaak en volg 02.13 Water voor een gemeenschap.
• Koppeling schiet los: te veel druk. Zet een tussentank die de druk breekt, of neem zwaardere buis wordt getoetst.

Als je iets mist

Achtergrond

Een kolom water van 10 meter weegt per vierkante centimeter ongeveer 1 kilo, en dat is 1 bar. De druk hangt dus alleen af van de hoogte, niet van de breedte van de tank. Bij een twee keer zo dikke buis loopt er ongeveer zes keer zoveel water door wordt getoetst. Terugstroming werkt als een rietje: valt de druk onder de buitenluchtdruk, dan duwt die lucht vloeistof uit het vat de leiding in. Bewijs: 10 meter is 1 bar A (natuurkunde). Luchtspleet B (EPA). Lood uit oude leidingen schaadt kinderen A (RIVM, EPA). Advies aan kinderen, zwangeren en 1,5 minuut doorstromen B (gemeente Utrecht). Koken haalt lood niet weg A (EPA). Spoelen en chloreren na herstel B (WHO-noodhulp). Volgorde van spoelen B (EPA). Temperaturen voor legionella B (WHO). Debiettabel C (eigen berekening). Gronddiepte en uitvoerdetails C.

Volgende niveau

Leg een tank met leiding en tappunt aan voor meerdere huishoudens (02.13 Water voor een gemeenschap). Voed hem met regenwater (BR.11 Regenopvang met voorspoelafsluiter) of een put (02.11 Een put slaan en beschermen). Teken alle leidingen op een kaart (12.09 Onderhoud plannen).

Controlelijst

• Ik weet waar de hoofdkraan zit en draai die dicht bij drukverlies.
• Ik weet dat 10 meter hoogteverschil 1 bar is.
• Ik laat geen slang of uitloop onder water hangen.
• Ik kan lood herkennen en gebruik het niet voor drinkwater.
• Ik leg een leiding zonder bulten, of ontlucht de bulten.
• Ik tap leidingen buiten af vóór de vorst.
• Ik spoel en ontsmet elk gerepareerd stuk voordat iemand ervan drinkt.
• Ik behandel leidingwater na drukverlies als onveilig tot het tegendeel is gezegd.

Verantwoording

• WHO en WEDC: Technical note 4, Rehabilitating small-scale piped water distribution systems: volgorde van herstel, druktest, lekkage, spoelen, 80 gram per 1000 liter en 24 uur, inhoud van buizen.
• US EPA: Cross-Connection Control Manual: terugzuiging, gevallen met tuinslangen, luchtspleet van twee keer de doorsnede en minstens 1 inch.
• US EPA: Maintaining or Restoring Water Quality in Buildings with Low or No Use: risico's van stilstaand water, spoelvolgorde.
• WHO: Legionellosis: groei bij 20 tot 50 graden, besmetting via nevel, koud onder 25 graden.
• US EPA: Basic Information about Lead in Drinking Water: koken haalt lood niet weg, gecertificeerde filters, stilstaand en zuur water, messing kranen en soldeer.
• RIVM: Loden leidingen: gebouwen van vóór 1960, norm 5 microgram per liter, risico voor kinderen.
• Gemeente Utrecht: Loden drinkwaterleidingen: herkennen, advies aan kinderen en zwangeren, 1,5 minuut doorstromen.
• OnderhoudNL: Factsheet asbest in beglazingskitten: asbestcement in waterleidingbuizen.
• Jordan: A Handbook of Gravity-Flow Water Systems: luchtblokkades, spuipunten en drukbreektanks (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Maine CDC: Small Water Systems, loss of pressure: drukverlies laat vuil binnen (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Frontiers in Water, artikel 10.3389/frwa.2023.1114795: doorspoelen en legionella in aanslag (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• Queensland Government: NewsFlash 252: kunststof in metalen leiding kan de aarding onderbreken (niet ingezien, alleen zoekresultaat). Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: de debiettabel, drukken bij tapkranen, eigenschappen van buismaterialen, zelfgemaakte filters tegen lood, ontluchten, vorstdiepte, ontdooien, lekzoeken, inhoud van koperbuis, aftappen in flats en sifons, aarding. De norm NEN-EN 1717 heb ik niet ingezien. Getoetst door: nog niet.