Kaarten lezen

Waarom dit telt

Een telefoon met kaart werkt tot de accu leeg is of het toestel breekt. Papier vraagt geen stroom. Wie kaart leest, vindt water, een doorgang en een omweg rond gevaar in een gebied dat hij niet kent. Papieren kaarten regel je nu: na een lange uitval kun je niet rekenen op een winkel of printer.

Eerst doen

1. Regel nu papier: de kaart 1:25.000 van je eigen omgeving en kaarten 1:50.000 van de route naar je uitwijkplek (01.08 Verplaatsen of blijven).
2. Lees de kaartrand: schaal, jaar van uitgave, afstand tussen de hoogtelijnen, soort raster en declinatie. Schrijf wat ontbreekt er met potlood bij.
3. Draai de kaart tot hij klopt met het land: wat links van je ligt, ligt op de kaart ook links.
4. Zoek twee dingen die je ziet en die op de kaart staan. Zet je duim op je plek.
5. Meet afstanden met een strook papier en reken ze om met de schaalstok op de kaart.
6. Zet met potlood op de kaart: je drinkwater, schuilplekken, bruggen, afspreekplekken en wat je wilt vermijden.

Wat je nodig hebt

• Papieren kaarten: 1:25.000 voor de eigen omgeving, 1:50.000 voor de route. Twee stuks van het belangrijkste blad, zodat een tweede persoon er ook een heeft.
• Een waterdichte kaarthoes of een grote afsluitbare zak. Natte kaarten scheuren op de vouw wordt getoetst.
• Een potlood (pen vlekt en werkt slecht op nat papier wordt getoetst), een gum, een liniaal of de rand van je kompas.
• Een stuk dun touw of een strook papier om bochten te meten.
• Een kompas is handig maar niet nodig om te beginnen (14.02 Een kompas gebruiken).

Werkwijze

Welke kaart je koopt

Koop de topografische kaart van het Kadaster, 1:25.000 en 1:50.000. Een blad 1:50.000 beslaat 20 bij 25 km, een blad 1:25.000 ongeveer 10 bij 12,5 km wordt getoetst. Het raster is het Rijksdriehoeksstelsel (RD), 1 km per vak wordt getoetst. Vraag een kaartenwinkel naar de Kadasterbladen van je gebied. Het is onzeker welke bladen nog op papier leverbaar zijn wordt getoetst. Lukt dat niet, print dan de digitale bladen (TOP25raster en TOP50raster) van PDOK op ware grootte. Print op 100 procent en meet na: bij 1:25.000 moet een rastervak 4 cm zijn. Een laserprint loopt minder uit dan een inkjetprint wordt getoetst.

Schaal

De schaal zegt hoeveel kleiner de kaart is dan het land. Op 1:25.000 is 1 cm op de kaart 25.000 cm in het echt: 250 meter.

Hoe groter het getal achter de dubbele punt, hoe meer land en hoe minder detail. Kleine paden kunnen op 1:50.000 ontbreken.

Kaartrand en legenda

Lees de rand voordat je op pad gaat.

• Jaar van uitgave en van opname. Een kaart is zo oud als zijn laatste opname. Wegen, bruggen en bos kunnen veranderd zijn.
• Legenda. Elke uitgever tekent anders. Leer wat bij jou water, pad, afrastering, hoogspanning en bos is. Dat zijn de zaken waar je op stuurt.
• Hoogte. Hoogtecijfers gelden ten opzichte van NAP, ongeveer de gemiddelde zeespiegel wordt getoetst. Onder nul kan bij een doorbraak onder water lopen (02.14 Hoogwater, dijken en gemalen).
• Declinatie. Het verschil tussen kaartnoord en kompasnoord (14.02 Een kompas gebruiken).

Hoogtelijnen

Een hoogtelijn verbindt alle punten die even hoog liggen. Stel je voor dat het water steeds een stukje stijgt: elke waterrand is een lijn. Het hoogteverschil tussen twee lijnen heet het interval. Dat staat op de kaartrand.

• Elke vijfde lijn is meestal dikker en heeft een getal: de indexlijn.
• Lijnen dicht op elkaar: steil. Ver uit elkaar: vlak.
• Een kleine gesloten ring is een top, of een kuil als er streepjes naar binnen staan.
• Een zadel ziet eruit als een zandloper: twee hoogten met een lage doorgang ertussen. Daar loopt vaak de makkelijkste weg wordt getoetst.
• In een dal of kloof wijst de punt van de V of U in de lijnen naar boven, stroomopwaarts. Op een rug wijst de punt weg van het hoge land, naar beneden.
• Lijnen boven dicht bij elkaar en onder ver uit elkaar: de helling wordt steiler naarmate je klimt. Omgekeerd zie je van boven de onderkant van de helling niet. Reken een helling zo uit: tel de lijnen, vermenigvuldig met het interval, deel door de afstand op de kaart. Zes lijnen van 10 meter over 200 meter is 60 gedeeld door 200: 30 procent, dat is zwaar klimmen wordt getoetst. Snelle vuistregel op 1:25.000 met een interval van 10 meter: 1 mm tussen twee lijnen is 40 procent helling, 2 mm is 20 procent. Bij een interval van 5 meter is het de helft wordt getoetst. In het lage land staan weinig of geen hoogtelijnen. Lijnen vind je vooral in Zuid-Limburg, op de Veluwe en op de Heuvelrug wordt getoetst. Elders stuur je op dijken, kades, sloten en hoogtecijfers. Een dijk van 3 meter kan daar het hoogste land in de omtrek zijn.

Het raster

Een raster geeft elke plek een getal. Lees altijd eerst langs (naar rechts), dan pas omhoog: langs de gang, dan de trap op.

1. Zoek de lijn links van je punt en lees het getal aan de rand. Dat is je oost-getal.
2. Schat in tienden hoe ver je punt rechts van die lijn ligt.
3. Zoek de lijn onder je punt, lees het getal en schat weer in tienden. Dat is je noord-getal.
4. Zo geef je een plek tot op 100 meter aan. De getallen zijn kilometers in het RD-stelsel. De Onze Lieve Vrouwetoren in Amersfoort heeft x 155, y 463 wordt getoetst. Spreek in je groep af dat je altijd het oost-getal eerst schrijft, plus het kaartblad. Een bericht zonder kaartblad en datum is weinig waard (14.08 Berichten vastleggen).

De kaart oriënteren

Oriënteren is de kaart zo draaien dat noord op de kaart naar noord in het land wijst. Doe dit als eerste, elke keer.

• Op het land. Je weet ongeveer waar je bent. Zoek een lange lijn: een weg, kanaal, spoorlijn of dijk. Draai de kaart tot die lijn op de kaart evenwijdig loopt aan de lijn in het land. Kijk of een tweede kenmerk ook klopt.
• Met een kompas. Leg het kompas op de kaart en draai de kaart tot de rasterlijnen evenwijdig aan de naald lopen, rood naar boven (14.02 Een kompas gebruiken).
• Zonder kompas en zonder kenmerken. Bepaal noord uit zon of sterren (14.11 Navigeren zonder kompas). Draai daarna de kaart niet meer. Draai zelf mee als je afslaat.

Afstand meten

1. Rechte lijn. Leg de rand van een strook papier langs de twee punten en zet twee streepjes. Leg de strook op de schaalstok onderaan de kaart en lees de afstand af.
2. Bochtig pad. Zet een streepje bij het begin. Leg de strook langs het eerste rechte stuk, zet een streepje, draai de strook op dat punt en leg hem langs het volgende stuk. Herhaal. Meet alleen tussen het eerste en het laatste streepje. Een dun touw langs het pad werkt ook.
3. Tel er iets bij op. Een kaart is plat en vlakt kleine bochten af. Reken op 10 tot 20 procent meer dan je meet wordt getoetst. Vergelijk onderweg je gemeten afstand met je eigen passen (VK.F09 Afstand meten met je pas).

Je plek vasthouden

1. Vouw de kaart klein, met je gebied bovenop, en houd je duim op je plek.
2. Kijk naar het land, niet alleen naar de kaart. Noem wat je verwacht te zien voordat je er bent: "over 500 meter een brug, dan een kerk rechts".
3. Vink kenmerken af terwijl je loopt. Bevestig je plek bij elk bekend punt en begin daar je telling opnieuw.
4. Klopt iets niet, ga dan niet door. Twee kenmerken die niet kloppen betekent: je zit fout, of de kaart is oud. Ga terug naar het laatste punt dat klopte. De belangrijkste regel: weet op elk moment waar je bent, ook als alles makkelijk lijkt. Dat kost minuten. Verdwaald raken kost uren.

Zo weet je dat het werkt

• In een bekend gebied wijs je binnen vijf minuten je plek aan tot op 100 meter.
• Je voorspelt wat je over 500 meter ziet en het klopt.
• Je meet een pad van 2 km op de kaart en loopt het binnen 10 procent na wordt getoetst.
• Je ziet op de kaart waar het steil wordt, voordat je er bent.
• Je geeft een positie door in rastercijfers en een ander vindt hem terug.

Zo weet je dat het misgaat

• Je draait de kaart om hem leesbaar te houden en raakt het noorden kwijt: leg hem weer goed en draai zelf.
• Je past het land aan de kaart aan ("die sloot zal wel die sloot zijn"): stop, zoek een tweede kenmerk en ga zo nodig terug naar het laatste zekere punt.
• Je loopt omhoog terwijl de kaart omlaag zegt: je bent de verkeerde kant op. Oriënteer opnieuw.
• Een pad op de kaart is er niet: de kaart is oud of het pad is dichtgegroeid. Stuur dan op lijnen die niet verdwijnen: beken, ruggen, kanalen.
• Gps en kaart verschillen: je toestel toont meestal graden, de kaart RD. Controleer het stelsel op de kaartrand en in je toestel wordt getoetst.
• Je kaart wordt nat en scheurt op de vouw: droog hem plat, plak hem met tape aan de achterkant, en bewaar hem voortaan in een hoes.

Als je iets mist

Achtergrond

Een kaart is een verkleinde tekening van het land, van boven gezien. Doordat de aarde bol is en de kaart plat, moet de kaartmaker kiezen hoe hij dat verdeelt. Daarom bestaan er meerdere stelsels, zoals RD voor Nederland en UTM voor grote delen van de wereld wordt getoetst. Op één blad merk je daar niets van. De rasterlijnen lopen wel niet overal precies naar het echte noorden; daarover meer in 14.02 Een kompas gebruiken. Hoogtelijnen zijn de slimste vondst op de kaart. Ze maken van een plat stuk papier een landschap. Wie ze leest, ziet waar water heen stroomt, waar het zadel ligt en waar je zon krijgt. Daarom hoort kaartlezen bij het lezen van het land (13.01 Het landschap lezen). Papier is een voorraad. Kaarten worden niet meer gemaakt als de overheid stilvalt. Werk ze dus zelf bij: zet er waterpunten, afgesloten bruggen en afspraken op, en houd een lokale kaart bij (14.05 Een lokale kaart maken). Bewijs: schaal, raster en hoogtelijnen A (vaste kaartkunde, overal gelijk). Oriënteren en je plek vasthouden B (legerhandboek en bergsportopleiding). Regels voor de V in hoogtelijnen B. Toeslag van 10 tot 20 procent op gemeten afstand C (praktijkervaring). Kaart en gps combineren zonder het stelsel te controleren D.

Volgende niveau

Bepaal je plek met een kompas uit twee of drie peilingen (14.02 Een kompas gebruiken). Plan daarna een hele tocht (14.03 Routes voorbereiden). Leg kenmerken vast (14.04 Landmerken vastleggen) en teken wat de kaart niet toont (14.05 Een lokale kaart maken). Oefen elke maand: ga naar een plek die je niet kent, wijs je plek aan op de kaart en controleer met een telefoon zolang die nog werkt.

Controlelijst

• Ik heb papieren kaarten van mijn omgeving en van mijn route naar de uitwijkplek.
• Ik weet de schaal, het interval en het raster van mijn kaart.
• Ik oriënteer mijn kaart op het land en met een kompas.
• Ik lees uit de hoogtelijnen een top, een zadel, een dal en een steile helling.
• Ik geef mijn plek in rastercijfers door, oost-getal eerst.
• Ik meet een bochtig pad met een strook papier of touw.
• Ik weet dat een kaart oud kan zijn en dat een wand tussen twee lijnen kan vallen.

Verantwoording

• FM 3-25.26 Map Reading and Land Navigation, hoofdstuk 5 Scale and Distance (kopie bij 550 Cord): schaalbreuk, papieren strook voor rechte en bochtige afstand, invloed van terrein op de pas. Dit handboek is vervangen door TC 3-25.26 (2013) (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• FM 3-25.26, hoofdstuk 10 Elevation and Relief: indexlijn elke vijfde lijn, interval, helling lezen, top, zadel, dal, rug, kuil, wand, de V stroomopwaarts.
• FM 3-25.26, hoofdstuk 11 Terrain Association: oriënteren met en zonder kompas, je plek steeds kennen, plek bevestigen bij bekende punten.
• Ordnance Survey: Understanding map scales: 4 cm per km op 1:25.000, verschil in detail tussen 1:25.000 en 1:50.000. De 2 cm op 1:50.000 is rekenwerk.
• Ordnance Survey: Beginner's guide to grid references: eerst langs, dan omhoog, positie verfijnen in tienden.
• Mountaineering Council of Scotland: The Navigator's Dozen (bij Ben-Nevis.com): kaart oriënteren, kenmerken afvinken, hoogtelijnen lezen als basisvaardigheden.
• TU Delft Library: TOP25raster: digitale versie van de kaartserie van het Kadaster, recente bladen via PDOK.
• TU Delft Library: TOP50raster: digitale versie van de kaartserie van het Kadaster op 1:50.000, bladen via TU Delft en PDOK, als TIFF.
• Nationaal Georegister: Bladindeling topografische kaart 1 op 50000: kaartbeeld van 20 bij 25 km.
• Nationaal Georegister: Bladindeling topografische kaart 1 op 25000: noemt 10 bij 12,25 km. Dat lijkt een tikfout voor 12,5, want het is de helft van 20 bij 25 km; daarom gemarkeerd. Niet met een primaire bron onderbouwd en daarom gemarkeerd: welke Kadasterbladen nog op papier te koop zijn en hun hoogte-interval (geen officiële pagina gevonden), de maat van het blad 1:25.000, het RD-raster van 1 km, de betekenis van NAP, de voorbeeldcoördinaat, de vuistregel voor hellingen (eigen rekenwerk: 10 meter gedeeld door 25 meter per mm op 1:25.000), wat een gps toont, de toeslag op gemeten afstand, potlood en printsoort, het zadel als makkelijkste weg en de gevaren van groeves, mijnen en oefenterreinen. Getoetst door: nog niet.