Radiosystemen begrijpen

Waarom dit telt

Bij de stroomstoring in Diemen in 2015 vielen zoveel zendmasten uit dat 112 via mobiel niet meer bereikbaar was. De accu's bij masten houden dat bij een grote storing in de meeste situaties ongeveer 2 uur vol wordt getoetst. Een radio op batterijen hangt niet aan het stroomnet, aan internet of aan een telefoonmast, wel aan een zender die nog uitzendt. Geen enkel toestel doet alles. Dit hoofdstuk laat zien wat je met welk toestel hoort, hoe ver je komt en wat je mag.

Eerst doen

1. Leg één draagbare FM-radio klaar, met reservebatterijen die niet in het toestel zitten.
2. Zoek nu de FM-frequentie van je regionale omroep op en schrijf die op papier.
3. Test de radio op batterijen, op de plek waar je zou luisteren.
4. Koop minstens twee PMR446-portofoons. Spreek een kanaal af en meet het echte bereik in je eigen straat.
5. Schrijf de tabel Frequenties om op te schrijven over en leg hem bij de radio.
6. Zoek uit wie in je buurt zendamateur is. Die persoon is meer waard dan welk toestel ook.

Wat je nodig hebt

• Een draagbare radio met FM, liever ook AM en kortegolf. Een radio met slinger of zonnecel is een goede tweede.
• Twee of meer PMR446-portofoons, liefst op dezelfde batterijsoort als je radio.
• Een schrift en een potlood (14.08 Berichten vastleggen).
• Voor 27 MC: een toestel, een antenne en een 12 volt accu met zekering (VK.J09 Een zekering plaatsen in een 12 volt circuit).
• Uit sloop: een autoradio (DK.01 De auto), een marifoon (DK.03 De boot), oude radio's (DK.19 Beeldbuistelevisie en oude elektronica).

Werkwijze

Frequentie en bereik

Hoe lager de frequentie, hoe langer de golf. Reken zo: 300 gedeeld door de frequentie in MHz geeft de golflengte in meters. Lage frequenties buigen om heuvels en komen via de hoge atmosfeer ver weg. Hoge frequenties gaan vrijwel recht en stoppen bij een heuvel of een rij huizen.

De banden van omroep en marifoon in deze tabel zijn niet aan een bron getoetst wordt getoetst.

Luisteren: FM en AM-omroep

Luisteren kost weinig stroom en verraadt niets. De Rijksoverheid zet een radio op batterijen in het noodpakket en zegt dat je regionale zender bij stroom- en internetuitval nog kan uitzenden. Veiligheidsregio's maken met de regionale omroep afspraken over de inzet als calamiteitenzender. Hoe lang een zender op noodstroom draait, is niet vastgesteld wordt getoetst. Reken niet op weken.

• FM is de veiligste keuze. Elk goedkoop toestel en elke autoradio ontvangt het.
• DAB+ is digitaal. Een gewone FM-radio hoort het niet. Koop je nieuw, neem dan een toestel met FM én DAB+.
• Middengolf is grotendeels weg. De publieke omroep stopte op 1 september 2015, en de laatste grote zender zweeg eind 2018. Daarom is een kristalontvanger iets voor later (BR.10 Kristalontvanger).

Vallen de omroepen weg, dan hoor je niets meer. Dat is geen defect. Kortegolf kan dan nog iets opleveren, als er iemand zendt wordt getoetst.

Kortegolf

Kortegolf kaatst tegen geladen lagen hoog in de atmosfeer en overbrugt zo duizenden kilometers. Dat wisselt met dag, nacht, seizoen en zonneactiviteit. Vuistregel: overdag lukt het boven 10 MHz beter, 's nachts eronder wordt getoetst.

1. Luister op vaste tijden, ook rond zonsopgang en zonsondergang wordt getoetst.
2. Schrijf op wat je hoort, met tijd, frequentie en taal.
3. Hang een draad van 10 tot 20 meter buiten en klem hem aan de telescoopantenne wordt getoetst.
4. Zendamateurs gebruiken meestal enkelzijband (SSB). Op een gewone AM-radio is dat onverstaanbaar gekwaak. Je hebt een ontvanger met SSB nodig wordt getoetst.

PMR446: de portofoon voor de straat

PMR446 mag zonder vergunning, binnen 446,0 tot 446,2 MHz en met maximaal 500 milliwatt. Dat staat in bijlage 4 van de Regeling gebruik van frequentieruimte zonder vergunning en zonder meldingsplicht 2015. Het Europese besluit ECC/DEC/(15)05 stemt dit af tussen landen.

• Bereik. Bronnen spreken elkaar tegen: winkels en informatiesites noemen ongeveer 1 tot 10 km in open veld wordt getoetst. Die 10 km is ongeveer de horizon voor twee mensen op vlak land. Tussen huizen haal je dat niet. Plan op 1 km in bebouwing en meet het zelf.
• Iedereen hoort mee. Een code maakt je gesprek niet geheim. Hij zet alleen je eigen luidspreker pas open bij hetzelfde signaal wordt getoetst.
• Storing. De RDI waarschuwt voor medegebruik en storing, en adviseert bij kritieke taken een reserve. Spreek dus een tweede kanaal af.
• Geen noodkanaal. De redactie vond geen officieel noodkanaal op PMR446 wordt getoetst. Spreek zelf een kanaal af.
• Geen PMR446. Een goedkope portofoon van 5 watt valt buiten deze vrijstelling: te veel vermogen. Bijlage 4 noemt geen eis voor de antenne, maar PMR446 is bedoeld voor handtoestellen met een vaste antenne wordt getoetst. De handhavingsaanwijzing van het OM noemt gebruik met een verkeerde frequentie of onjuist vermogen zonder vergunning verboden.

27 MC: de bak

27 MC (Citizen Band) heeft 40 kanalen van 26,965 tot 27,405 MHz. De regels staan in bijlage 3 van dezelfde regeling.

Een bak werkt meestal op 12 volt, dus direct op een accu. De tabel noemt geen eis voor de antenne wordt getoetst. Met een goede buitenantenne komt hij verder dan PMR446 wordt getoetst. Een staande antenne van een kwart golf is ongeveer 2,75 meter lang. Kanaal 9 (27,065 MHz) is als noodkanaal alleen een gewoonte wordt getoetst. Spreek af: is er noodverkeer op kanaal 9, stop dan en luister. Kijk bij een tweedehands toestel welk vermogen en welke modulatie het heeft.

Zendamateurs

Zendamateurs hebben een examen gedaan. Ze mogen op meer frequenties en met meer vermogen zenden dan wie geen registratie heeft, en hebben vaak eigen stroom en antennes wordt getoetst.

• Examen en registratie. Je doet bij het CBR een theorie-examen, Novice (N) of Full (F), alleen in het Nederlands. Daarna registreer je je bij de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI). Nederland kent dus een registratie, geen losse machtiging. Novice geeft minder frequenties en minder vermogen. Een vaste zendantenne registreer je ook. Voor relaisstations, bakens en hoger vermogen vraag je bij de RDI een vergunning.
• Regels op de lucht. Je bedient het toestel zelf, noemt je roepletters en maakt alleen verbinding met andere zendamateurs. In 2021 is het oude verbod op berichten van of voor derden beperkt tot media-aanbod en reclame; de toelichting noemt berichten van en naar andere zendamateurs. Een aparte regel voor noodverkeer of rampen vond de redactie niet, en de geldende tekst is niet gelezen wordt getoetst.
• VERON. De VERON is de vereniging van zendamateurs, met afdelingen, cursussen en informatie over het examen en voor luisteramateurs.
• DARES. Dit is hun noodnet, opgebouwd rond de veiligheidsregio's, met convenanten met verschillende regio's wordt getoetst. In een oefening in Kennemerland stuurden zendamateurs vanuit een noodsteunpunt hulpvragen door.

Artikel 25.9A van het Radioreglement van de ITU moedigt landen aan zendamateurs te laten helpen bij rampen. Wil je zelf bereik, leer dan voor het examen. Doe dat nu: tijdens een crisis is er waarschijnlijk geen examen meer.

De marifoon

Een marifoon werkt op 12 volt. Je moet maritieme zendapparatuur eerst bij de RDI registreren voordat je die mag gebruiken. Bij het toestel horen het bewijs van registratie en het certificaat van bediening. Het OM noemt een marifoon die het noodkanaal bezet houdt als voorbeeld van een overtreding. Kanaal 16 is voor nood, spoed, veiligheid en aanroep. Kanaal 70 is voor digitale noodoproepen. Woon je aan de kust of aan groot water, luister dan op 16.

Frequenties om op te schrijven

De IARU noemt de kortegolfwaarden centra van activiteit, geen vaste kanalen. Op VHF en UHF zijn er geen gezamenlijke noodfrequenties. Op amateurfrequenties luister je. Zenden mag daar alleen met een registratie bij de RDI. Wat je hier hoort, behandel je als elk bericht: eerst tijd en bron noteren, dan pas geloven (14.08 Berichten vastleggen).

Antennes en hoogte

Bij FM, marifoon en PMR446 telt hoogte meer dan vermogen wordt getoetst. Bereken de radiohorizon zo: 4,1 maal de wortel uit je hoogte in meters geeft kilometers. Tel dat op voor zender en ontvanger wordt getoetst.

Dat is de grens op vlak land zonder gebouwen. Tussen rijtjeshuizen dempen muren het signaal. In Zuid-Limburg kan een heuvel het blokkeren. Een post op een hoge plek lost beide op. Dubbel vermogen geeft maar weinig extra bereik wordt getoetst.

1. Ga zelf hoger staan: bovenste verdieping, dak, dijk, heuvel. Dat werkt ook bij PMR446, waar je de antenne niet vervangt.
2. Houd de antenne rechtop, vrij van metaal.
3. Zet bij 27 MC de antenne zo hoog en vrij mogelijk op een stevige mast.
4. Houd de antennekabel kort. Lange dunne kabel slikt signaal wordt getoetst.
5. Zend nooit zonder aangesloten antenne. Dat kan de zender vernielen wordt getoetst.

Batterijen en stroom

Zenden kost veel meer stroom dan luisteren wordt getoetst. Zet een zender daarom alleen aan op vaste tijden (14.07 Noodcommunicatie).

• Kies één batterijsoort voor al je toestellen, bijvoorbeeld AA.
• Haal batterijen uit toestellen die je opbergt. Meng geen oude en nieuwe (08.03 Batterijen begrijpen).
• Laad oplaadbare cellen op met zon of fiets (BR.02 Fietsgenerator voor 12 volt).
• Sluit 12 volt toestellen aan op een accu, met een zekering vlak bij de accu (08.07 Laagspanning, 10.06 Accu's redden en onderhouden).
• Meet zelf hoeveel uur elk toestel op een set batterijen loopt en schrijf het op.

Wat mag en wat bij nood geldt

• Luisteren. Als luisteramateur heb je geen vergunning of registratie nodig.
• Zenden zonder vergunning kan op PMR446 en 27 MC, binnen de grenzen hierboven. Al het andere zenden vraagt een registratie of vergunning.
• Toezicht en storing. De RDI houdt toezicht op het gebruik van frequenties. Je mag geen ontoelaatbare storing veroorzaken. Storing van hulpdiensten of calamiteitenzenders leidt in beginsel tot inbeslagname en vervolging, ook met een legaal toestel.
• Valse noodoproepen. De regeling voor amateurs en scheepvaart verbiedt ze letterlijk. Voor anderen is dit niet nagezocht wordt getoetst. Doe het nooit.
• Bij nood. De redactie vond geen Nederlandse regel die iedereen in nood elke frequentie toestaat. Ga er dus van uit dat dit niet zomaar mag. Resolutie 354 van de ITU zegt dat een mobiel station in nood elk middel mag gebruiken om aandacht te trekken. Die tekst gaat over noodprocedures op 2182 kHz voor schepen en vliegtuigen, niet over iemand thuis. Of zenden zonder vergunning bij direct levensgevaar achteraf te rechtvaardigen is, kan alleen een rechter zeggen. Dit boek geeft daarover geen oordeel wordt getoetst. Gebruik eerst wat wel mag: 112, PMR446, 27 MC, een zendamateur, een koerier. Zend nooit op netten van hulpdiensten om te testen.

Zo weet je dat het werkt

• Je ontvangt de regionale omroep op batterijen op je vaste luisterplek.
• Je kent het gemeten bereik van je portofoons in meters.
• De frequenties staan op papier bij de radio.
• Je hebt een week op vaste tijden geluisterd en weet hoe lang je batterijen meegaan.
• De ander antwoordt als je oproept en leest je bericht goed terug.

Zo weet je dat het misgaat

• Je hoort alleen ruis op FM: ga naar een raam of hoger, probeer de auto, zoek de hele band af. De zender kan weg zijn.
• De portofoon bereikt het andere huis niet: ga hoger, of zet iemand halverwege als doorgever.
• Vreemden praten door je kanaal: wissel naar je reservekanaal en houd berichten kort.
• De batterijen zijn sneller leeg dan gedacht: zet het toestel uit tussen de luistertijden.
• Een zender wordt heet: stop en controleer antenne en kabel.
• Iemand wil alles via de radio regelen: houd een tweede weg open (14.09 Signalen afspreken en geven).

Als je iets mist

Achtergrond

Een antenne zet stroom om in een radiogolf en andersom. Hij werkt het best als hij bij de golflengte past, bijvoorbeeld een kwart golf. Bij AM zit het geluid in de sterkte van de golf, bij FM in kleine verschuivingen van de frequentie. Daarom kraakt AM bij onweer en is FM stiller. FM valt plots weg, AM zakt langzaam in de ruis wordt getoetst. Boven ongeveer 30 MHz gaan golven meestal door de hoge atmosfeer heen, en dan telt de zichtlijn wordt getoetst. Bewijs: regels voor PMR446 en 27 MC A (wet- en regeltekst). Radio op batterijen bij stroomuitval B (overheidsadvies). Uitval van masten B (Kamerbrief 2018; cijfers kunnen verouderd zijn). Hoogte verslaat vermogen bij VHF en UHF C (handboekregel, hier niet aan een bron getoetst). Bereikgetallen C (sterk afhankelijk van plek en weer). Vertrouwen op één toestel of netwerk D: alles valt een keer uit. Een recht om in nood buiten je vergunning te zenden: niet onderbouwd.

Volgende niveau

Bouw een kristalontvanger (BR.10 Kristalontvanger). Doe het zendexamen via de VERON of een andere opleiding, en sluit je aan bij DARES. Leer morse (VK.F04 Morse met licht en geluid). Maak een post op een hoge plek met 12 volt, zonnepaneel en antenne. Regel daarna wie luistert en wanneer (14.07 Noodcommunicatie).

Controlelijst

• Ik heb een FM-radio op batterijen en heb die getest op mijn luisterplek.
• Ik heb de frequentie van mijn regionale omroep op papier staan.
• Ik weet welk bereik mijn portofoons hier echt halen.
• Ik ken het verschil tussen PMR446, 27 MC, marifoon en zendamateur.
• Ik weet wat mag en dat de RDI toezicht houdt.
• Ik hang geen antenne bij een hoogspanningslijn en koppel hem los bij onweer.
• Ik noem op de radio geen voorraad, adressen of namen.
• Ik weet wie in mijn buurt zendamateur is.

Verantwoording

• Regeling gebruik van frequentieruimte zonder vergunning en zonder meldingsplicht 2015: 27 MC in bijlage 3, PMR446 in bijlage 4, geen ontoelaatbare storing.
• RDI: Portofoons en mobilofoons: iedereen mag PMR446 gebruiken, storing, reserve bij kritieke taken.
• ECC/DEC/(15)05: Europese afstemming van 446,0 tot 446,2 MHz, zonder individuele vergunning.
• Staatscourant 2015, 3772: Regeling gebruik van frequentieruimte met meldingsplicht 2015: artikel 8 (bewijs van registratie, certificaat van bediening, verbod op valse noodoproepen), artikel 10 (regels voor zendamateurs), marifoonkanalen 16 en 70, 2182 kHz.
• Staatscourant 2021, 31799: wijziging van artikel 10, eerste lid, onder a en b: zelf bedienen, verbod beperkt tot media-aanbod en reclame. De geconsolideerde tekst van nu is niet gelezen.
• Kamerstukken 29 517 en 24 095, nr. 145 (15 oktober 2018): Diemen 2015, masten vallen uit, 112 via mobiel weg, ongeveer 2 uur op accu's.
• OM: Aanwijzing handhaving Telecommunicatiewet (2024A004): verkeerde frequentie of vermogen, marifoon op het noodkanaal, storing van hulpdiensten en calamiteitenzenders.
• RDI: Registreren of vergunning aanvragen voor maritieme zendapparatuur: eerst registreren.
• RDI: Registreren en vergunning aanvragen radiozendamateurs: examen bij het CBR, registratie bij de RDI, N of F, vaste antenne, vergunning voor relais, bakens en hoger vermogen.
• CBR: Welke theorie-examens voor radiozendamateurs zijn er en welke moet ik doen?: N en F, alleen in het Nederlands.
• VERON: Zendamateur, radioamateur of radiozendamateur: luisteramateur zonder vergunning of registratie.
• VERON: website: afdelingen, cursussen, examens, informatie voor de luisteramateur.
• IARU Regio 1: Emergency communications frequencies: centra van activiteit, geen gezamenlijke VHF- en UHF-noodfrequenties.
• ITU: Handbook on Amateur and amateur-satellite services, 2014: tekst van artikel 25.9A.
• ITU: Resolution 354 (Rev. WRC-23)-E.pdf): een mobiel station in nood mag elk middel gebruiken. Artikel 30 van het Radioreglement zelf is niet gelezen.
• Wikipedia: DARES: opbouw rond veiligheidsregio's. Zwakke bron.
• DARES: folder, juni 2019: convenanten met verschillende veiligheidsregio's (niet ingezien, alleen zoekresultaat).
• NH Nieuws: Wat als de stroom uitvalt en 112 onbereikbaar is? Kennemerland oefent hierop: noodsteunpunt met zendamateurs.
• Rijksoverheid: Wat zit er in een noodpakket?: radio op batterijen, regionale zender bij uitval.
• NIPV: Model samenwerkingsconvenant Veiligheidsregio en regionale omroep: afspraken over de regionale omroep als calamiteitenzender. Noodstroom staat er niet in.
• Wikipedia: Mediumwave transmitter Flevoland: einde 747 kHz in 2015 en 1008 kHz in 2018.

Niet onderbouwd en daarom gemarkeerd: alle bereikgetallen, de horizonformule, het effect van vermogen, banden en gedrag van kortegolf, SSB op een AM-radio, codes op PMR446, kanaal 9 in Nederland, de duur van noodstroom bij omroepen en masten nu, de vaste antenne bij PMR446, de huidige tekst van artikel 10 voor zendamateurs, kabel- en antenneregels, bliksemadvies, peiling en vooral wat in nood rechtens mag. Toets door een radiozendamateur en een jurist telecomrecht. Getoetst door: nog niet.