Solderen en de multimeter

Waarom dit telt

Elektriciteit zie je niet. Een multimeter laat zien wat er in een draad gebeurt: is er spanning, loopt er stroom, is de draad heel. Met een soldeerbout maak je verbindingen die jaren meegaan, ook in vocht en bij trillingen. Samen zijn ze het gereedschap waarmee je elk 12 volt systeem uit 10.08 en 10.09 aan de praat krijgt en houdt.

Eerst doen

1. Doe ringen, horloge en armbanden af. Een ring die een accupool raakt, wordt in seconden gloeiend heet.
2. Werk alleen aan 12 volt. Raak 230 volt, omvormeruitgangen en zonnepaneelreeksen niet aan zonder 08.02 Elektrische veiligheid en 10.05 Zonnepanelen loskoppelen van het net.
3. Controleer de multimeter op een bekende accu: hij moet tussen 11,5 en 13 volt aangeven.
4. Maak een testlamp: een autolampje van 5 watt met twee draden en twee krokodillenklemmen. Die werkt ook als de meter stuk is.
5. Leg een onbrandbare ondergrond neer: een tegel, een plank met een stuk blik erop.

Wat je nodig hebt

• Multimeter met meetsnoeren, liefst twee: één om te gebruiken, één als reserve
• Soldeerbout van 25 tot 60 watt, op 230 volt, 12 volt of gas
• Soldeertin met harskern, 0,8 tot 1 millimeter dik
• Een natte spons of een propje koperwol om de punt schoon te maken
• Krimpkous of isolatieband
• Striptang of een scherp mes, kniptang
• Krokodillenklemmen, een testlamp
• Een derde hand: een klem of twee wasknijpers op een blok hout

Werkwijze

Soldeertin kiezen

Je vindt soldeertin bij elektronicawinkels, bouwmarkten, in de werkplaats van scholen en in de gereedschapskist van radioamateurs.

Solderen stap voor stap

1. Schuif eerst een stuk krimpkous over één draad. Wie dit vergeet, moet opnieuw beginnen.
2. Strip beide draden 10 millimeter af.
3. Draai de koperdraadjes van elk uiteinde strak in elkaar.
4. Leg de draden over elkaar en draai ze om elkaar heen, of leg ze naast elkaar in de derde hand.
5. Laat de bout heet worden. Houd de punt tegen een stukje tin: het moet direct smelten.
6. Veeg de punt af over de natte spons en geef hem een dun laagje vers tin. Een glimmende punt geeft warmte door, een zwarte niet.
7. Houd de punt onder de verbinding, tegen beide draden tegelijk.
8. Houd het tin aan de andere kant tegen de draad, niet tegen de bout. Na 2 tot 4 seconden zuigt de draad het tin op.
9. Haal eerst het tin weg, dan de bout.
10. Laat de verbinding 5 seconden stilliggen. Niet blazen, niet bewegen.
11. Controleer: het tin is glad en glanzend, de draadjes zijn nog te zien onder het tin.
12. Schuif de krimpkous over de verbinding en verwarm hem met de zijkant van de bout of een aansteker op afstand.

Solderen zonder stroomnet

Er zijn drie manieren. Kies naar wat je hebt.

Een 12 volt bout. Er bestaan soldeerbouten met een stekker voor de sigarettenaansteker. Een bout van 30 tot 60 watt trekt 3 tot 5 ampère wordt getoetst. Sluit hem direct aan op een accu, met een zekering van 10 ampère in de plusdraad (VK.J09). Een kwartier solderen kost een accu nauwelijks iets.

Een gasbout. Een soldeerbout op butaan vul je met aanstekergas. Hij is na 30 seconden heet en werkt 30 tot 60 minuten op een vulling wordt getoetst. Houd hem rechtop bij het vullen en vul nooit bij een vlam.

Een bout verhit in het vuur. Dit is de oude methode, goed voor dikke draad, accukabels en plaatwerk. Niet voor fijne elektronica.

1. Maak of zoek een koperen blok van 50 tot 200 gram aan een ijzeren staaf met een houten handvat. Een dikke koperen bout of een stuk koperstaaf werkt.
2. Vijl de punt schoon en glad.
3. Leg het koper in hete houtskool of gloeiende as, niet in de vlammen.
4. Haal het eruit als tin direct smelt bij aanraking. Wordt het koper rood, dan is het te heet: laat het een minuut afkoelen.
5. Wrijf de punt over een blokje salmiak of in wat harsvloeimiddel met een beetje tin. De punt wordt zilverig: hij is vertind.
6. Soldeer snel. Het koper koelt af; leg het na een of twee verbindingen terug in het vuur.
7. Gebruik twee bouten: één in het vuur, één in je hand.

De multimeter instellen

1. Steek het zwarte snoer altijd in de bus COM.
2. Steek het rode snoer in de bus met V en Ω voor bijna alle metingen.
3. Gebruik de bus met 10A of 20A alleen als je stroom meet. Zet het rode snoer daarna direct terug.
4. Kies op de draaiknop:

• V met een rechte streep: gelijkspanning, voor accu's en 12 volt.
• V met een golflijntje: wisselspanning, voor 230 volt. Niet voor beginners.
• Ω: weerstand.
• Het geluidsgolfje of pijltje met streep: doorgang, de meter piept.
• A: stroom.

5. Heeft je meter een bereik met getallen, zet hem dan op het eerste getal dat hoger is dan wat je verwacht: voor een accu op 20 volt.

Spanning, stroom, weerstand en doorgang meten

• Spanning: meet over iets heen. Rood op plus, zwart op min, terwijl de stroom aanstaat. Zie VK.J02 voor de stappen.
• Stroom: meet in de draad. Haal de draad los en zet de meter ertussen, zodat de stroom door de meter loopt. Begin altijd in de 10A bus. Meet nooit stroom direct over een accu: dat is kortsluiting.
• Weerstand: altijd zonder spanning. Haal het onderdeel los. Een lampje van 5 watt meet koud ongeveer 2 tot 4 ohm wordt getoetst.
• Doorgang: zonder spanning. Piept het, dan is de draad of de zekering heel. Blijft het stil, dan is hij onderbroken.

Storing zoeken in een 12 volt circuit

Werk van de accu naar het apparaat, en dan via de mindraad terug.

1. Meet de accu: in rust 12,2 volt of meer wordt getoetst. Lager: eerst laden.
2. Controleer de zekering met doorgang, of meet aan beide kanten van de zekering spanning tegen min. Beide kanten moeten gelijk zijn.
3. Zet het apparaat aan en meet bij de aansluiting van het apparaat zelf: rood op de plusdraad, zwart op de mindraad. Je verwacht bijna de accuspanning.
4. Krijg je 0 volt: meet stap voor stap terug langs de plusdraad tegen de min van de accu. Waar de spanning verschijnt, zit de onderbreking net daarna.
5. Krijg je wel spanning tegen de accumin, maar niet tegen de mindraad van het apparaat: de mindraad of de massaverbinding is slecht.
6. Krijg je de spanning zonder last wel, maar zakt hij weg als het apparaat aangaat: een slechte verbinding. Meet terwijl het apparaat aanstaat over elke verbinding afzonderlijk. Meer dan 0,2 volt over één klem of stekker betekent een slechte verbinding wordt getoetst.
7. Bij een lange leiding: deel hem in twee. Meet in het midden. Zo weet je in welke helft de storing zit. Deel die helft weer.

Zo weet je dat het werkt

• Een soldeerverbinding is glad, glanzend en bol naar binnen, niet als een druppel erop.
• Je kunt met 5 kilo trekken aan een gesoldeerde draad zonder dat hij loslaat wordt getoetst.
• De multimeter toont op een bekende accu dezelfde spanning als een tweede meter, met minder dan 0,1 volt verschil.
• Je vindt een storing met de meetstappen, zonder te gokken.

Zo weet je dat het misgaat

• De verbinding is dof, korrelig of het tin ligt als een bolletje op de draad. Dat is een koude las. Verwarm opnieuw tot het tin vloeit, en voeg een beetje vers tin toe.
• Het tin wil niet hechten. De draad is vies of geoxideerd. Schraap het koper blank met een mes en gebruik vloeimiddel.
• De isolatie smelt ver terug. De bout zat te lang op de draad. Gebruik een hetere bout korter, of koel de draad met een natte doek naast de verbinding.
• De meter toont 1 of OL. Het bereik is te laag of er is geen verbinding. Zet een hoger bereik of controleer de snoeren.
• De meter doet niets meer op het stroombereik. De zekering in de meter is doorgebrand. Vervang hem met dezelfde waarde.

Als je iets mist

Achtergrond

Spanning is de druk waarmee de stroom geduwd wordt, gemeten in volt. Stroom is de hoeveelheid die stroomt, in ampère. Weerstand is hoe moeilijk de stroom erdoor kan, in ohm. Spanning gedeeld door weerstand is stroom: 12 volt over een lampje van 3 ohm geeft 4 ampère.

Bij 12 volt doen kleine weerstanden veel kwaad. Een slechte klem van 0,1 ohm geeft bij 10 ampère al 1 volt verlies, en die volt wordt warmte in de klem. Daarom is storing zoeken in 12 volt vooral verbindingen meten. Soldeer zelf geleidt slechter dan koper; de draden moeten dus goed om elkaar heen zitten, het tin vult alleen de ruimte.

Volgende niveau

Leer schema's tekenen van elk circuit dat je bouwt en hang ze bij de verdeelkast. Leer een eenvoudige printplaat repareren: een losgeschoten aansluiting van een laadregelaar of radio opnieuw solderen. Lees verder in VK.J02, VK.J05, VK.J06 en VK.J09.

Controlelijst

• Ringen en horloge af
• Krimpkous voor het solderen op de draad
• Harskern tin, nooit loodgieterstin
• Verbinding glad en glanzend
• Zwart snoer in COM, rood in V en Ω
• Stroom alleen in de draad meten, nooit over de accu
• Storing zoeken van accu naar apparaat en terug
• Handen gewassen na loodhoudend tin

Verantwoording

Leerboeken elektrotechniek voor het middelbaar beroepsonderwijs; handleidingen van multimeters; praktijk van autoelektriciens en radioamateurs; oude handboeken voor blikslagers over het werken met een vuurbout en salmiak. Spanningswaarden voor loodaccu's volgen de algemene tabellen van fabrikanten. Getoetst door: nog niet