Bouwrecept · Koken & bewaren
Terracotta verdampingskoeler
Groente koel houden met twee potten, zand en water
Concepttekst. Nog niet getoetst door een vakdeskundige. Volg altijd actuele instructies van de overheid en hulpdiensten. Bij acuut gevaar: bel 112.
Gevaar · Koel is niet koud Deze koeler houdt groente en fruit langer goed, maar komt niet onder 10 °C. Bacteriën in vlees, vis, melk en gekookt eten groeien er gewoon door.
- Bewaar daar alleen hele groente, fruit, eieren voor korte tijd en hard gedroogd eten.
- Gebruik geen gekleurde of geglazuurde potten van onbekende herkomst voor voedsel. Oude glazuren kunnen lood bevatten wordt getoetst.
- Natte potten in de zon worden een broedplaats voor muggen als er water blijft staan. Laat geen water op de schotel staan.
Wat het doet
Water dat verdampt, neemt warmte mee. Dat merk je als je natte huid in de wind staat. Een pot in pot koeler gebruikt dat principe: twee ongeglazuurde terracotta potten met nat zand ertussen. Het water trekt door de buitenste pot naar buiten en verdampt. Daarbij koelt het zand af, en de binnenste pot met groente erin ook. Het klimaat bepaalt alles. Het werkt het best bij droge warmte en wind, en dat is hier geen vanzelfsprekendheid. In een vochtige Nederlandse zomer wordt het in de pot 2 tot 5 graden koeler dan buiten wordt getoetst, op een klamme dag bijna niets. Groente zoals tomaten, paprika, wortels en bladgroente blijft er hooguit enkele dagen langer goed dan los in de keuken wordt getoetst. Wat het niet is: een koelkast. De temperatuur komt nooit onder de zogenaamde natteboltemperatuur, en op een warme zomerdag is dat ongeveer 19 °C (eigen berekening bij 25 °C en 55 procent luchtvochtigheid) wordt getoetst. Vlees, vis, melk en restjes gekookt eten zijn er niet veilig in.
Stuklijst
| № | Onderdeel | Aantal | Donor of bron |
|---|---|---|---|
| 1 | Ongeglazuurde terracotta pot, ongeveer 40 cm doorsnede en 40 cm hoog | 1 | Tuinen, DK.18 Winkels en kantoren: tuincentrum |
| 2 | Kleinere pot, ongeveer 30 cm doorsnede, zodat er rondom 4 tot 5 cm ruimte is | 1 | Idem |
| 3 | Grof zand, schoon en zonder klei of zout | 1 emmer, ongeveer 10 liter | Bouwplaats, zandbak; aan de kust: zand spoelen in zoet water |
| 4 | Kurk, klei of een plat steentje met kit, om de gaten te dichten | 2 | Keuken, tuin |
| 5 | Doek van jute, katoen of linnen, ongeveer 60 × 60 cm | 1 | DK.17 Meubels en matrassen, keuken |
| 6 | Drie bakstenen en een schotel of bak om op te staan | 1 set | Tuin, sloop |
| 7 | Thermometer, als je er een hebt | 1 | DK.18 Winkels en kantoren |
Gereedschap
- Gieter of fles water.
- Een emmer en een lepel of schepje.
Bouwen
- Kies een plek in de schaduw, waar het waait, buiten of in een tochtige gang. Niet in een dichte kast of op een vensterbank in de zon.
- Test de buitenste pot: giet er een glas water in. Het moet langzaam in de wand trekken. Parelt het op een glazuurlaag, dan werkt deze pot niet.
- Dicht het gat in de bodem van beide potten met een kurk of een prop klei.
- Leg de bakstenen in de schotel en zet de grote pot erop. De lucht kan er dan ook van onderen bij, en lekwater wordt opgevangen.
- Schep 5 cm zand in de grote pot. Zet de kleine pot erin, zodat de randen even hoog zijn.
- Vul de ruimte tussen beide potten met zand, tot 2 cm onder de rand.
- Giet langzaam water op het zand tot het verzadigd is, ongeveer 3 tot 5 liter. Er mag geen laag water bovenop blijven staan.
- Leg de groente in de binnenste pot. Ongewassen, heel en droog bewaart het langst.
- Leg de natte doek als deksel over de binnenste pot, met de randen op het natte zand.
Testen
- Meet na een dag de temperatuur in de binnenste pot en die van de lucht in de schaduw ernaast.
- Maak een natteboltest: wikkel een natte doek om een thermometer en zwaai hem een minuut rond. Dat is de laagste temperatuur die de pot ooit kan halen.
- Zonder thermometer: houd je hand een minuut in de binnenste pot. Hij moet duidelijk koel aanvoelen.
- Leg twee tomaten van dezelfde rijpheid neer: één in de pot, één in de keuken. Vergelijk ze elke dag.
Onderhoud
- Giet het zand één tot twee keer per dag nat, op hete dagen soms drie keer. Droog zand koelt niet.
- Maak de doek elke dag nat en was hem twee keer per week.
- Spoel het zand eens per maand door. Zout en kalk uit het water slaan neer in de pot en verstoppen de poriën.
- Haal elke dag de groente eruit die begint te rotten. Eén rotte tomaat besmet de rest.
Gevaar · Koel is niet koud Deze koeler houdt groente en fruit langer goed, maar komt niet onder 10 °C. Bacteriën in vlees, vis, melk en gekookt eten groeien er gewoon door.
- Bewaar daar alleen hele groente, fruit, eieren voor korte tijd en hard gedroogd eten.
- Gebruik geen gekleurde of geglazuurde potten van onbekende herkomst voor voedsel. Oude glazuren kunnen lood bevatten wordt getoetst.
- Natte potten in de zon worden een broedplaats voor muggen als er water blijft staan. Laat geen water op de schotel staan.
Volgende stap
Bouw voor een hele gemeenschap een verdampingskoelcel: twee muren van bakstenen met een spouw vol nat zand, een dak van riet of planken en een natte jute deken als deur wordt getoetst. Combineer de koeler met 04.05 Drogen en bewaren: wat niet in de pot past, droog je.